XƏBƏR LENTİ

Rusiya belə hesab etmir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla tənzimlənməsi bu regionda planlaşdırılan “konstitusiya referendumu” keçirilməsindən asılı ola bilər.

Bu barədə Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin İnformasiya və Mətbuat Departamenti məlumat yayıb.

Məlumatda deyilir: “Biz Dağlıq Qarabağı müstəqil dövlət kimi tanımırıq. Biz bunu əsas götürürük ki, Dağlıq Qarabağın statusu Minsk prosesi çərçivəsində siyasi danışıqlar yolu ilə müəyyən edilməlidir. Bu halda biz hesab etmirik ki, münaqişənin dinc yolla tənzimlənməsinin gedişi adıçəkilən “konstitusiya referendumu”nun keçirilməsindən asılı ola bilər”.

AZƏRTAC

 

 

 

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin “Penitensiar sahədə fəaliyyətin təkmilləşdirilməsi, cəza siyasətinin humanistləşdirilməsi və cəmiyyətdən təcridetmə ilə əlaqədar olmayan alternativ cəza və prosessual məcburiyyət tədbirlərinin tətbiqinin genişləndirilməsi barədə” 2017-ci il 10 fevral tarixli Sərəncamı Penitensiar Xidmət tərəfindən çox yüksək qiymətləndirilir. Bu Sərəncamın icrası Penitensiar Xidmətin ən yüksək standartlara layiq səviyyədə fəaliyyət göstərməsinə səbəb olacaq. 

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirləri Azərbaycan Prezidentinin müvafiq Sərəncamının əhəmiyyətini və onunla bağlı Penitensiar Xidmətin üzərinə düşən vəzifələri jurnalistlərə şərh edən Xidmətin rəis müavini, ədliyyə general-mayoru Hüseyn Əlixanov deyib.
Hüseyn Əlixanov bildirib ki, son 20 ilə yaxın müddət ərzində Penitensiar Xidmətin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi və müasirləşdirilməsi ilə bağlı çoxlu hüquqi islahatlar həyata keçirilib. Bu hüquqi islahatlar içərisində 1999-cu il 26 may tarixli Tədbirlər Proqramı, eləcə də 2006-cı il avqustun 17-də imzalanan ədliyyə orqanlarının inkişafına dair Fərmanı xüsusi qeyd etmək olar. Bu dövrdən sonra 2009-2013-cü illər üzrə proqrama əsasən Penitensiar Xidmətdə çox böyük dəyişikliklər olub. Məhkumların saxlanma, qida, tibbi xidmət, maddi-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması, insan hüquq və azadlıqlarının qorunmasına xidmət edən qanunvericilik aktlarının daha da humanistləşdirilməsi, məhkumların görüşləri, telefon danışıqları, onların asudə vaxtlarını səmərəli keçirmələri ilə bağlı çox işlər görülüb. Bununla yanaşı, son dövrlərdə respublikamızın həyatında ayrı-ayrı sahələrdə tez-tez baş verən müsbət dəyişikliklər, əlbəttə, Penitensiar Xidmətə də siraət edir. Xidmətin infrastrukturunun daha da yenilənməsi, təkmilləşdirilməsi və hazırkı dövrün tələblərinə uyğun olaraq müasirləşdirilməsi məsələləri bu Sərəncamın imzalanmasına əsas verən səbəblərdəndir. Bu Sərəncam bütün Azərbaycan xalqının ürəyindəndir, xüsusilə də cəmiyyətimizin həssas hissəsi olan məhkumların daha bir ümidverici yeridir. Hesab edirəm ki, Sərəncamda Penitensiar Xidmətin inkişaf mərhələsində ehtiyac duyulan bütün zəruri məqamlar nəzərdə alınıb. Xidmətin fəaliyyətində müəyyən çatışmayan cəhətlər mövcuddur və bunlar da bu sənəddə əksini tapıb. Məsələn, məntəqə tipli cəzaçəkmə müəssisələrində, eləcə də ictimai işlər üzrə məhkəmələrin çıxardıqları hökmlərin icrasında yaranmış çətinliklər. Əlbəttə, bütün bu çətinliklərin hamısı bu Sərəncamın icrasından sonra aradan qaldırılacaq və həm məntəqələr, həm ictimai işlər üzrə cəza növləri lazımi səviyyədə müvafiq orqanlar tərəfindən həyata keçiriləcək. Prezident İlham Əliyev şübhəsiz ki, azadlığa böyük önəm verir və əsas hədəf həbs olunma ilə bağlı cəzaların məhdudlaşdırılmasına yönəlib. Sərəncamda bir sıra hallarda fikirlər əsasən bununla bağlıdır. Yəni, istər cinayət təqibi orqanları tərəfindən, istərsə də cəza icra orqanları tərəfindən bu məsələ ön cərgədə tutulacaq. Probasiya xidmətinın yaradılması da məhz bu məqsədə xidmət edir. Yəni, Probasiya xidmətinin yaradılması ilə qeyd olunan çətinliklərin, azadlıqdan məhrumetmə ilə əlaqədar olmayan cəzaların tətbiqi ilə bağlı məsələlər əsasən həllini tapacaq.
Probasiya xidmətinin dünyada geniş yayıldığını deyən Hüseyn Əlixanov bildirib ki, bu xidmət haqqında bizim əvvəlcədən az da olsa məlumatımız var. Lakin biz həmişə çalışmışıq ki, Probasiya xidmətinin hansı ölkələrdə daha uğurla həyata keçirilirsə, həmin ölkənin təcrübəsindən istifadə edib respublikamızda tətbiq edək. Ümumiyyətlə, “İlk dəfə məhkum olan şəxslərin cəzalarının yüngülləşdirilməsi” barədə qanun İngiltərədə yaradılıb. 1907-ci ildə isə birbaşa Probasiya xidmətinin yaranması haqqında qanun qəbul edilib. Beləliklə, dünyanın bir sıra ölkələrində bu xidmət təşəkkül tapıb, müxtəlif forma və məzmunda fəaliyyət göstərir. Sərəncamda, eyni zamanda, Penitensiar Xidmətin əməkdaşlarının maddi-sosial müdafiəsinin təminatı ilə bağlı müvafiq tapşırıqlar verilib. Cinayət Məcəlləsində bir sıra cinayətlərə görə yalnız həbslə əlaqədar olan cəzalar nəzərdə tutulub. Lakin Sərəncamdakı böyük ictimai təhlükə törətməyən, eləcə də az ağır cinayətlər üzrə alternativ cəzalardan istifadə olunması tövsiyə edilir. Yəni, bu, o demək deyil ki, həbs qətimkan tədbirindən bir qayda olaraq imtina olunur. Şübhəsiz ki, cinayəti törədən şəxsin şəxsiyyəti, cinayətin törədilmə şəraiti, eləcə də cinayətin ictimai təhlükəlilik dərəcəsi və sair qanunvericilikdə göstərilən yüngülləşdirici hallar nəzərə alınmaqla həbsə alternativ cəzalardan istifadə oluna bilər. Sərəncamda xüsusilə qanunların düzgün və dönmədən tətbiq edilməsi tövsiyə olunmaqla sanksiyasında həbs cəzası nəzərdə tutulan maddələrə, eyni zamanda, alternativ cəzaların əlavə edilməsi barədə müvafiq orqanlara - Ali Məhkəməyə, Baş Prokurorluğa müvafiq tapşırıqlar verilib.
Penitensiar müəssisələrin mühafizəsi ilə bağlı Sərəncamda müəyyən bəndin yer aldığını söyləyən H.Əlixanov qeyd edib ki, burada Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinə tapşırıq verilib ki, xidmətin müəssisələrinin mühafizəsi üçün lazım olan müddətli hərbi xidmət hərbi qulluqçularının tam komplektləşdirilməsi təmin olunsun. Bu, bizim üçün vacib məsələlərdən biridir. Penitensiar Xidmət üçün mühüm məsələlərdən biri də məhkumların ictimai faydalı əməklə məşğul olması zəruriliyi ilə bağlıdır. Bununla əlaqədar, əvvəllər mövcud olan istehsal sahələrinin bərpa edilməsi, eyni zamanda, yeni istehsal sahələrinin yaranması məsələlərinin mümkünlüyü, sahibkarların müəyyən imtiyazlarla bu işə cəlb olunmasını stimullaşdırmaq tövsiyə edilib.
Sərəncamda Penitensiar Xidmətdə informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqinin genişləndirilməsi, eləcə də maddi-texniki təchizatının möhkəmlənməsi istiqamətində müvafiq tapşırıqlar da verilib. General-mayor H.Əlixanov deyib: “Sərəncamda qeyd olunalar Penitensiar Xidmətin gələcəkdə daha müasir bir xidmət olmasına şərait yaradacaq. Prezident İlham Əliyevin bu Sərəncamı fevralın 15-də Ədliyyə Nazirliyində keçirilən kollegiyada müzakirə olunub. Nazir Fikrət Məmmədov xidmətin rəhbərliyinə müvafiq tapşırıqlar verib. Bu Sərəncamın icrasından irəli gələn bütün vəzifələrin yerinə yetirilməsi gündəlik nəzarətdə saxlanılmaqla aidiyyəti qurumlara həvalə olunub. Penitensiar Xidmətin də bu barədə rəhbər heyətin iştirakı ilə ayrıca müşavirəsi keçirilib və Sərəncamın icrası ilə bağlı müvafiq komissiya yaradılıb. Artıq bu işlərə başlanılıb. Bütün müəssisə və məntəqə rəislərinə tapşırıqlar verilib ki, öz təkliflərini qısa müddətdə təqdim etsinlər. Hesab edirəm ki, Prezident İlham Əliyevin bu Sərəncamı Penitensiar Xidmətin təkmilləşdirilməsi və müasirləşdirilməsinə xidmət etməklə, bütünlüklə dövlət hüquq sisteminin zənginləşdirilməsində çox böyük irəliləyişdir”.

AZƏRTAC

 

 

 

ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri Münxendə Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri ilə keçirdikləri görüşlərə dair birgə bəyanat yayıblar.

Bəyanatda bildirilir ki, ATƏT sədrinin xüsusi nümayəndəsi Anji Kaspşikin də qatıldığı görüşlərdə nazirlərlə qoşunların təmas xətti və Azərbaycan-Ermənistan sərhədindəki vəziyyət müzakirə olunub. Həmsədrlər münaqişənin dinc yolla həllinə alternativin olmadığını bir daha təsdiqləyiblər və müharibənin seçim yolu olmadığını ifadə ediblər.

Bəyanatda, həmçinin qeyd olunur ki, həmsədrlər fevralın 20-də Dağlıq Qarabağda qondarma “referendum”un keçirilməsinin planlaşdırıldığı barədə məlumatlıdırlar. Həmsədrlər bir daha vurğulayıblar ki, Ermənistan və Azərbaycan da daxil olmaqla, heç bir ölkə Dağlıq Qarabağı müstəqil və suveren ölkə kimi tanımır. Buna görə də həmsədrlər 20 fevral “referendumu”nun nəticələrinin Dağlıq Qarabağın hüquqi statusuna təsir edə biləcəyini qəbul etmirlər. Həmsədrlər bəyanatda, həmçinin qeyd ediblər ki, nəticələr heç bir halda Dağlıq Qarabağın yekun statusunu və ya münaqişənin dayanıqlı və sülh yolu ilə nizamlanmasına yönəlmiş hazırkı danışıqların yekununu qabaqcadan müəyyənləşdirmir.

Bəyanatın yekununda bildirilib ki, həmsədrlər mart ayında regiona səfər etməyi planlaşdırırlar.

AZƏRTAC

 

 

 

 

 

 

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI ADINDAN
Cavidan Qafarovun şikayəti üzrə “Valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən
məhrum olmuş uşaqların sosial müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası

Qanununun bəzi müddəalarının Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının
25-ci maddəsinin I hissəsinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair
Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun
QƏRARI
25 yanvar 2017-ci il                                                                        Bakı şəhəri

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Fərhad Abdullayev (sədr), Sona Salmanova, Südabə Həsənova, Rövşən İsmayılov (məruzəçi-hakim), Ceyhun Qaracayev, Rafael Qvaladze, Mahir Muradov, İsa Nəcəfov və Kamran Şəfiyevdən ibarət tərkibdə,
məhkəmə katibi Elməddin Hüseynovun,
ərizəçi Cavidan Qafarov və onun nümayəndəsi Turqay Hüseynovun,
cavabverən orqanın nümayəndəsi Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi Aparatının Sosial qanunvericilik şöbəsinin baş məsləhətçisi Məhəmməd Baziqovun,
mütəxəssislər Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin Hüquq şöbəsinin müdir müavini Rasim Hüseynovun və Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yanında Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun Hüquq və kadr şöbəsinin müdiri Fuad Nəsirovun,
ekspert Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinin Əmək və ekologiya hüququ kafedrasının professoru Mayis Əliyevin iştirakı ilə,
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin V hissəsinə və “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 34.5-ci maddəsinə müvafiq olaraq, konstitusiya məhkəmə icraatı qaydasında açıq məhkəmə iclasında Cavidan Qafarovun şikayəti üzrə “Valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların sosial müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun bəzi müddəalarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair konstitusiya işinə baxdı.
İş üzrə hakim R.İsmayılovun məruzəsini, ərizəçinin, cavabverən orqanın nümayəndələrinin və mütəxəssislərin çıxışlarını, habelə ekspertin rəyini dinləyib, iş materiallarını araşdırıb müzakirə edərək, Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu
MÜƏYYƏN ETDİ:
Cavidan Qafarov Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə (bundan sonra - Konstitusiya Məhkəməsi) şikayət verərək, “Valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların sosial müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra - Qanun) bəzi müddəalarının Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına (bundan sonra - Konstitusiya) uyğunluğunun yoxlanılmasını xahiş etmişdir.
Şikayətdən məlum olur ki, ərizəçinin 21 yaşı vardır və o, Azərbaycan Tibb Universitetinin 5-ci kursunda ödənişli əsaslarla təhsil alır. C.Qafarovun atası 19 may 2016-cı il tarixində vəfat etmiş, anası isə I qrup əlildir. Ərizəçi göstərilən səbəblərə görə təhsil haqqını ödəmək imkanının olmamasını əsas gətirərək, Qanunda nəzərdə tutulan güzəştlərin tətbiq edilməsi məqsədilə Azərbaycan Tibb Universitetinin rəhbərliyinə müraciət etmişdir. Belə ki, Qanunun 5-ci maddəsinin birinci hissəsinə əsasən, bütün tipdən olan dövlət təhsil müəssisələrində, müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi elmi təşkilatın magistratura səviyyəsində, habelə bələdiyyə və özəl ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində təhsil alan valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlar, habelə onların arasından olan şəxslər həmin təhsil müəssisəsini və müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi elmi təşkilatın magistratura səviyyəsini bitirənədək tam dövlət təminatına götürülürlər.
C.Qafarova cavab məktubunda izah olunmuşdur ki, Azərbaycan Tibb Universiteti dövlət ali təhsil müəssisəsi olaraq heç bir tələbəni hüquqi əsas olmadan təhsil haqqından azad etmək səlahiyyətinə malik deyildir. Eyni zamanda, məktubda bildirilmişdir ki, məsələyə aydınlıq gətirmək üçün Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyinə müraciət olunmuşdur.
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin məktubunda isə göstərilmişdir ki, Qanuna görə, valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş və ya ona bərabər tutulan şəxslər (bir valideyni vəfat etmiş və o biri valideyni I və II qrup əlil olan) dedikdə, həmin kateqoriyadan olan 18 yaşınadək uşaqlar nəzərdə tutulur. Bu baxımdan, Qanunun 5-ci maddəsində göstərilən təhsil üzrə təminatlar ali təhsil aldıqları müddətdə (19-23 yaşında olan II-VI kurs tələbələri) hər iki valideynini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş şəxslərə şamil edilmir.
Ərizədə qeyd olunur ki, Qanunun adına uyğun olaraq onun müddəaları uşaqların sosial təminatı ilə bağlı münasibətləri tənzimləyir. “Uşaq hüquqları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra - “Uşaq hüquqları haqqında” Qanun) 1-ci maddəsinin mənasına görə, uşaq 18 yaşına (yetkinlik yaşına) çatmayan və tam fəaliyyət qabiliyyəti əldə etməyən hər bir şəxsdir.
Lakin Qanunun 1 və 5-ci maddələrinin məzmununa görə, onun imtiyazlarından artıq uşaq hesab edilməyən şəxslər də faydalana bilər. Bura məhz 18 yaşınadək hər iki valideynini itirmiş, habelə hər iki valideyninin himayəsindən məhrum olmuş ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində və müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi elmi təşkilatın magistratura səviyyəsində əyani formada təhsil alan 23 yaşınadək olan şəxslər aiddir. Lakin həmin şəxslər bu imtiyazı 18 yaşınadək valideynlərini itirdikləri və valideyn himayəsindən məhrum olduqları təqdirdə əldə edirlər.
Ərizəçi hesab edir ki, Qanunun əsas məqsədi valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların, habelə onların arasından olan 23 yaşınadək şəxslərin sosial müdafiəsinə dövlət təminatının verilməsidir. Yəni dövlət onların valideyn dəstəyindən məhrum olmasını əsas kimi qəbul edərək, bu şəxsləri dövlətin sosial müdafiəsi ilə əhatə edir. Sosial dəstəkdən faydalanmanın şərti kimi yalnız şəxsin 18 yaşınadək valideyn himayəsindən məhrum olması əsas götürülür, sonradan 18-23 yaş arasında oxşar vəziyyətə düşmüş digər şəxslərin təhsil almaq hüququnun davamlılığına təminat verilmir.
C.Qafarovun qənaətinə görə, Qanunun bu müddəaları onun Konstitusiyanın 25 və 42-ci maddələrində nəzərdə tutulan hüquqlarını pozur.
Şikayətin məzmununu nəzərə alaraq, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, mövcud konstitusiya işinin predmetini Qanunun 1 və 5-ci maddələrinin dövlət ali təhsil müəssisələrində əyani formada təhsil alan və 18 yaşından sonra valideyn dəstəyindən məhrum olmuş şəxslərin həmin normalarda təsbit edilən imtiyazdan istifadə etmək hüquqlarının nəzərdə tutulmadığı hissədə Konstitusiyanın 25-ci maddəsinin I hissəsinə və 42-ci maddəsinə uyğunluğunun yoxlanılması təşkil edir.
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu şikayətlə əlaqədar aşağıdakıları qeyd etməyi zəruri hesab edir.
Konstitusiyanın 42-ci maddəsinə əsasən, hər bir vətəndaşın təhsil almaq hüququ vardır. Dövlət pulsuz icbari ümumi orta təhsil almaq hüququnu təmin edir. Təhsil sisteminə dövlət tərəfindən nəzarət edilir. Maddi vəziyyətdən asılı olmayaraq istedadlı şəxslərin təhsili davam etdirməsinə dövlət zəmanət verir. Dövlət minimum təhsil standartlarını müəyyən edir.
Bu hüquq, həmçinin insan hüquqları üzrə bir sıra beynəlxalq-hüquqi sənədlərdə də öz əksini tapmışdır. Konstitusiyanın 12-ci maddəsinin II hissəsinə uyğun olaraq, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Konstitusiyada təsbit olunmuş hüquq və azadlıqların məzmununu müəyyən edərkən Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrin müddəalarını, habelə müvafiq beynəlxalq orqanların təcrübəsini nəzərə alır.
Belə ki, “İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında” Beynəlxalq Paktın (bundan sonra - Beynəlxalq Pakt) 13-cü maddəsində göstərilmişdir:
1. Bu Paktda iştirak edən dövlətlər hər bir şəxsin təhsil hüququnu tanıyırlar. Onlar razılaşırlar ki, təhsil insan şəxsiyyətinin tam inkişafına və ləyaqətinin dərk olunmasına yönəldilməli, insan hüquqlarına və əsas azadlıqlara hörməti möhkəmləndirməlidir. Onlar daha sonra razılaşırlar ki, təhsil hamıya azad cəmiyyətin faydalı iştirakçısı olmaq imkanı verməlidir, bütün millətlər, irqi, dini və etnik qruplar arasında qarşılıqlı anlaşmaya, dözümlülüyə və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının sülhü qoruma sahəsində fəaliyyətinə yardım etməlidir.
2. Bu Paktda iştirak edən dövlətlər etiraf edirlər ki, bu hüququn tam şəkildə həyata keçirilməsi üçün:
a) İbtidai təhsil hamı üçün icbari və pulsuz olmalıdır.
b) Orta təhsil və onun müxtəlif formaları, orta texniki-peşə təhsili də daxil olmaqla, bütün tədbirlər görmək, xüsusilə tədricən pulsuz təhsilə keçmək yolu ilə açıq və hamıya əlçatan olmalıdır.
c) Ali təhsil bütün lazımi tədbirlərin, xüsusilə də tədricən pulsuz tədrisin tətbiq edilməsi yolu ilə hər kəsə qabiliyyətinə görə eyni dərəcədə əlçatan olmalıdır.
d) İbtidai təhsil alma, ibtidai təhsil almamış və ya onu tam bitirməmiş şəxslər üçün imkan dairəsində həvəsləndirilməli və intensivləşdirilməlidir.
e) Məktəblər şəbəkəsinin fəal inkişafı həyata keçirilməli, qənaətbəxş təqaüd sistemi təyin olunmalı və müəllim heyətinin maddi vəziyyəti daim yaxşılaşdırılmalıdır.
3. Bu Paktda iştirak edən dövlətlər valideynlərin və müvafiq hallarda qəyyumların öz uşaqları üçün təkcə dövlət tərəfindən təsis olunmuş məktəbləri deyil, həmçinin dövlətin təhsil üçün təyin etdiyi minimum tələblərə cavab verən digər məktəbləri də seçmək və öz etiqadlarına əsasən, uşaqlarının dini və mənəvi tərbiyəsini təmin etmək hüququna hörmət etməyi öhdələrinə götürürlər.
4. Bu maddənin heç bir hissəsi bu maddənin birinci bəndində irəli sürülmüş prinsiplərə mütləq şəkildə əməl olunmaqla və belə təhsil müəssisələrində verilən təhsilin dövlət tərəfindən müəyyən edilmiş tələblər minimumuna cavab verməsi şərti ilə ayrı-ayrı şəxslərin və qurumların təhsil müəssisələri yaratmaq və onlara rəhbərlik etmək hüququnun pozulması kimi təfsir oluna bilməz.
“İnsan hüquqlarının və əsas azadlıqların müdafiəsi haqqında” Konvensiyanın (bundan sonra - Konvensiya) 1 saylı Protokolunun 2-ci maddəsinə əsasən, heç bir şəxsin təhsil hüququndan imtina edilə bilməz. Dövlət təhsil və tədris sahəsində öz üzərinə götürdüyü funksiyaları yerinə yetirərkən valideynlərin öz dini və fəlsəfi baxışlarına müvafiq olan təhsil və tədrisi təmin etmək hüququna hörmət edir.
Təhsil hüququ sosial hüquqdur və insan şəxsiyyətinin inkişafı və Konstitusiyada təsbit olunmuş bir sıra digər hüquq və azadlıqların reallaşdırılması üçün vacib şərtdir. Təhsil hüququnun həyata keçirilməsi ictimai həyatda aktiv və səmərəli iştirak etmək şəraitini yaratmaqla cəmiyyətə fayda gətirmək imkanını verir.
Bu hüququn vacibliyi, həmçinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar Komitəsinin Beynəlxalq Paktın 13-cü maddəsinə edilən 8 dekabr 1999-cu il tarixli ümumi Xarakterli Qeydlərində (bundan sonra - Komitənin Qeydləri) göstərilmişdir. Komitənin mövqeyinə əsasən, təhsil insan hüququ olmaqla yanaşı, digər insan hüquqlarının reallaşdırılması üçün də zəruri vasitədir. İqtisadi və sosial baxımdan marginallaşmış insan qrupları (böyüklər və uşaqlar) üçün geniş imkanlar açan təhsil hüququ, həmin qruplarda yoxsulluğa son qoymağa və öz icmalarının işində tam hüquqlu üzv kimi iştirak etməyə şərait yaradan başlıca vasitə kimi çıxış edir. Təhsil daha çox dövlətin investisiyası üçün optimal fəaliyyət sahələrindən biri kimi tanınmaqdadır.
İnsan hüquqları üzrə Avropa Məhkəməsi (bundan sonra - Avropa Məhkəməsi) məsələyə dair qeyd etmişdir ki, bəzi başqa dövlət xidmətlərindən fərqli olaraq, təhsilin Konvensiya ilə bilavasitə qorunan hüquq olması faktı nəzərdən qaçırıla bilməz. Təhsil, həmçinin ondan istifadə edənlər üçün birbaşa faydalı olan və daha geniş ictimai funksiyalara xidmət göstərən dövlət xidmətinin xüsusi növüdür. Məhkəmə qeyd etmişdir ki, “demokratik cəmiyyətdə təhsil hüququ insan hüquqlarının dəstəklənməsi üçün zəruridir və əsas rol oynayır” (Ponomaryovi Bolqarıstana qarşı iş üzrə 21 iyun 2011-ci il tarixli Qərar, 33).
Konstitusiyanın 42-ci maddəsində təsbit olunmuş hüquq təhsilin müxtəlif pillələrinə və səviyyələrinə, o cümlədən ali təhsilə şamil olunur. Belə ki, təhsil hüququ nəinki pulsuz icbari ümumi orta təhsil almaq imkanını, həmçinin yaradıcılıq, yeni biliklərin əldə edilməsi, müxtəlif sahələrdə təcrübənin artırılmasına olan təbii tələbatların ödənilməsini də ehtiva edir (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 126-cı maddəsində və bir sıra normativ hüquqi aktlarda nəzərdə tutulmuş “ali hüquq təhsilli” müddəasının şərh edilməsinə dair” 30 iyun 2014-cü il tarixli Qərarı).
Digər tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, Konstitusiyanın 42-ci maddəsinin IV hissəsinin məzmunundan göründüyü kimi, maddi vəziyyətindən asılı olmayaraq, istedadlı şəxslərin təhsili, o cümlədən ali təhsilini davam etdirməsinə dövlət tərəfindən zəmanət verilməsi nəzərdə tutulur.
Beləliklə, Konstitusiyanın müvafiq müddəalarının məzmununa əsaslanaraq qeyd olunmalıdır ki, ali təhsil almaq hüququ Konstitusiya ilə əhatə olunur.
Bu hüququn məzmununa gəldikdə isə qeyd olunmalıdır ki, onu reallaşdıran müvafiq təhsil sisteminin mövcudluğu vacibdir. Ali təhsil almaq hüququ həm də vətəndaşların qabiliyyətlərinə uyğun olaraq ali təhsil müəssisələrinə bərabər əlçatanlığını nəzərdə tutur. Bu məhdudiyyət, yəni qabiliyyətə uyğun olaraq seçim ali təhsilin təbiətindən, məqsəd və vəzifələrindən irəli gəlir. Bərabər əlçatanlıq tələbi isə Konstitusiyanın ayrı-seçkiliyi qadağan edən 25-ci maddəsinə əsaslanır.
Bununla belə, dövlətin pulsuz təhsil almaqla bağlı vəzifələrinin həcmi təhsilin səviyyəsindən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Belə ki, dövlət orta təhsil almaq hüququndan fərqli olaraq, yalnız istedadlı şəxslərin ali təhsil almaq hüququna zəmanət verir (Konstitusiyanın 42-ci maddəsinin IV hissəsi). Bu, şəxsin həyatında müxtəlif təhsil səviyyələrinin fərqli çəkiyə malik olmasından və dövlətin maliyyə imkanlarının həcmindən irəli gəlir. Belə konstitusiya tənzimlənməsi bütövlükdə cəmiyyətin və ayrılıqda şəxsin maraqları arasında balansın yaradılması zərurətindən irəli gəlir.
Bununla belə, dövlət cəmiyyətin müxtəlif sahələrində mövcud ehtiyacları nəzərə alaraq, müvafiq sayda mütəxəssislərin hazırlanması vəzifəsini öz üzərinə götürür.
Bu, öz növbəsində, ali təhsilini müstəqil şəkildə maliyyələşdirmək arzusunda olan şəxslərin vəsaitləri hesabına təhsil almaq hüquqlarını əsassız məhdudlaşdırmamalıdır. Təhsil hüququ dövlət tərəfindən müəyyən olunmuş tələblər çərçivəsində keyfiyyətli ali təhsilin alınması, onun zəruri maddi-texniki bazasının və insan resurslarının təmin olunması şərtilə həyata keçirilə bilər.
Beləliklə, Konstitusiyanın 42-ci maddəsi hər bir vətəndaşın pulsuz ali təhsil almaq hüququnu nəzərdə tutmur.
Qeyd olunduğu kimi, ali təhsil almaq hüququ müəyyən həcmdə Beynəlxalq Paktda da nəzərdə tutulmuşdur. Belə ki, Beynəlxalq Paktın 13-cü maddəsinin 2-ci hissəsinin “c” bəndinə görə, ali təhsil bütün lazımi tədbirlərin, xüsusilə də tədricən pulsuz tədrisin tətbiq edilməsi yolu ilə hər kəsə qabiliyyətinə görə eyni dərəcədə əlçatan olmalıdır. Komitənin Qeydlərində bu müddəaya dair göstərilmişdir ki, ali təhsil “hamı üçün” deyil, yalnız “qabiliyyətlər əsasında” əlçatan olmalıdır. Şəxslərin “qabiliyyəti” isə onların əldə etdiyi təcrübə və bilik baxımından qiymətləndirilməlidir. Beynəlxalq Paktın 2-ci maddəsinin 1-ci hissəsinin və 13-cü maddəsinin 2-ci hissəsinin “c” bəndinin tələbləri baxımından, ali təhsil almaq hüququ dövlətin maliyyə imkanlarından asılı olaraq tədricən reallaşdırılmalıdır. Komitənin fikrincə, Beynəlxalq Paktın 13-cü maddəsinin 2-ci hissəsinin “e” bəndində nəzərdə tutulan “qənaətbəxş təqaüdlər sisteminin qurulmasına dair” tələb Paktın ayrı-seçkiliyin yol verilməməsinə və bərabərliyin təmin edilməsinə dair digər tələbləri ilə uzlaşdırılmalı, təqaüdlər sistemi təhsilin aztəminatlı qruplar üçün əlçatanlıq imkanlarını genişləndirməlidir.
Beynəlxalq Paktdan fərqli olaraq, Konvensiyada təhsil hüququnun liberal aspekti vurğulanır. O, Konvensiyanın 1 saylı Protokolunun 2-ci maddəsinin birinci cümləsində neqativ hüquq kimi ifadə olunmuşdur. Bununla belə, Avropa Məhkəməsi qeyd etmişdir ki, 1 saylı Protokolun 2-ci maddəsindəki “hörmət edir” ifadəsi dövlətin üzərində bəzi pozitiv öhdəlikləri də müəyyən edir (Böyük Palatanın Lautsi və digərləri İtaliyaya qarşı iş üzrə 18 mart 2011-ci il tarixli Qərarı, 61).
Avropa Məhkəməsinin Velyo Velev Bolqarıstana qarşı iş üzrə 27 may 2014-cü il tarixli Qərarında göstərilmişdir ki, 1 saylı Protokolun 2-ci maddəsi tərəfdar çıxmış dövlət üzərində xüsusi təhsil müəssisələrini yaratmaq və ya maliyyələşdirmək öhdəliyini müəyyən edən kimi şərh oluna bilməz, bunu edən hər bir dövlət üzərində onlardan səmərəli surətdə istifadəni təmin etmək öhdəliyi olacaq. Başqa sözlə, müvafiq dövrdə mövcud olan təhsil müəssisələrinə əlçatanlıq 1 saylı Protokolun 2-ci maddəsinin birinci cümləsində təsbit edilmiş hüququn ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu müddəa ibtidai, orta və ali təhsilə tətbiq olunur.
Avropa Məhkəməsi bir sıra qərarlarında qeyd etmişdir ki, təhsil hüququnun vacibliyinə baxmayaraq, o, mütləq deyildir və müəyyən məhdudiyyətlərə məruz qala bilər. Bu məhdudiyyətlərə icazə verilməsi güman olunur, belə ki, əlçatanlıq hüququ mahiyyət etibarilə dövlət tərəfindən nizamlanmanı tələb edir (Böyük Palatanın Katan və digərləri Moldova və Rusiyaya qarşı iş üzrə 27 may 2014-cü il tarixli Qərarı, 140; Tarantino və digərləri İtaliyaya qarşı iş üzrə 2 aprel 2013-cü il tarixli Qərarı, 44).
Hamılıqla qəbul edilmişdir ki, təhsil təsisatlarının tənzimi cəmiyyətin ehtiyaclarına və resurslara, təhsilin müxtəlif səviyyələrinin fərqli cəhətlərinə uyğun olaraq, zamana və yerə görə fərqlənə bilər. Bu cür tənzimləmə təhsil hüququnun əsas mahiyyətini poza və Konvensiya ilə təmin olunmuş digər hüquqlarla ziddiyyət təşkil edə bilməz. Buna görə Konvensiya icmanın ümumi maraqlarının müdafiəsi və fundamental insan hüquqlarına hörmət arasında ədalətli tarazlığı nəzərdə tutur (Avropa Məhkəməsinin “Belçikada təhsildə dillərdən istifadə haqqında qanunların bəzi aspektlərinə dair” Belçikaya qarşı iş üzrə 23 iyul 1968-ci il tarixli Qərarı).
Qeyd edildiyi kimi, Konstitusiyanın 42-ci maddəsində hər bir vətəndaşın pulsuz ümumi ali təhsil almaq hüququ nəzərdə tutulmasa da, bu maddə Konstitusiyadan irəli gələn sosial dövlət prinsipi ilə birlikdə götürüldüyü təqdirdə, qanunvericilikdə ali təhsilin iqtisadi əlçatanlığına dair bərabər təhsil imkanlarına şərait yaradan müəyyən tədbirlərin əks olunmasına gətirib çıxarır.
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu məsələ ilə əlaqədar qeyd edir ki, sosial dövlət prinsipi ədalətli sosial quruluşun təmin edilməsini dövlətin hüquqi vəzifəsi kimi təsdiq edir. Bu prinsip ədalətli, iqtisadi və sosial qaydalara uyğun olaraq, hamının layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsini bəyan edən Konstitusiyanın preambulasından irəli gəlir. Məhz dövlətin effektli sosial siyasəti cəmiyyətdə əmin-amanlığın və firavanlığın bərqərar edilməsini təmin edir. Konstitusiya sosial dövlətin təsvirini verməsə də, dövlətin məqsədi kimi iqtisadiyyatın inkişafının müxtəlif mülkiyyət növlərinə əsaslanaraq xalqın rifahının yüksəldilməsinə xidmət etməsini nəzərdə tutur. Konstitusiyanın müddəalarına görə, dövlət sosial-iqtisadi hüquqlar sahəsində həyata keçirilən siyasətlə vətəndaş cəmiyyətinin yaradılmasına, bazar iqtisadiyyatında insanın dövlət tərəfindən sosial müdafiə olunmasına və sosial ədalət prinsipinə xidmət etməyi öz üzərinə götürmüşdür (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Azərbaycan Respublikası Əmək Məcəlləsinin 144-cü maddəsinin ikinci hissəsinin şərh edilməsinə dair” 29 noyabr 2002-ci il tarixli və “Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 965.2.2-ci maddəsinin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 25-ci maddəsinin IV hissəsinə, 35-ci maddəsinin VI hissəsinə və 149-cu maddəsinin I və III hissələrinə uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 21 oktyabr 2016-cı il tarixli Qərarları).
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu sosial dövlətdə ali təhsilin əlçatanlığına dair xarici ölkələrin konstitusiya mühakiməsi orqanlarının təcrübəsində olan mövqelərini diqqətəlayiq hesab edir. Belə ki, Almaniya Federal Konstitusiya Məhkəməsinin 8 may 2013-cü il tarixli Qərarında qeyd edilmişdir ki, qanunvericilikdə münasib meyarlara uyğun olaraq, təhsilin əlçatanlığı ilə bağlı müxtəlif imkanlar nəzərdə tutulmalıdır ki, hətta ən aztəminatlı şəxslər belə, təhsil hüququnu reallaşdırmaq imkanına malik olsunlar. Bu, ali təhsilin ödənilməsi ilə bağlı bütün çətinliklərin dövlət tərəfindən həyata keçirilən sosial tədbirlər vasitəsilə aradan qaldırılması demək deyil. Almaniyanın Əsas Qanunu hər bir sosial bərabərsizliyin kompensasiya olunmasını tələb etmir. Bu, xüsusən şəxsin əvvəlki həyat fəaliyyətinin ailə, sosial və digər fərdi hallarından qaynaqlanan iqtisadi bərabərsizliyə aiddir. Bununla yanaşı, qanunverici tamamilə bu cür halları inkar edə bilməz, çünki onlar qeyri-bərabər təhsil imkanlarının yaranmasına gətirib çıxarır.
Eyni zamanda, qeyd olunmalıdır ki, Konstitusiyanın 94 və 95-ci maddələrinin müddəaları baxımından sosial dövlətlə bağlı vəzifələrin məzmununun əsaslarını müəyyən etmək qanunvericinin diskresion səlahiyyətlərinə aiddir. Bu sahədə o, geniş mülahizə sərbəstliyinə malik olmaqla, dövlətin maliyyə imkanları çərçivəsində hərəkət edir.
Belə yanaşma sosial hüquqlara dair Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bir sıra qərarlarında əks olunmuş mövqelərə uyğundur. Belə ki, sosial hüquqların səmərəli həyata keçirilməsi dövlətin bu hüquqları təmin edə biləcək maliyyə imkanları ilə bağlıdır. Sosial hüquqların realizəsi zamanı hüquqi mülahizələrdən daha çox sosial xidmətlərin göstərilməsi prinsiplərinə, dövlətin iqtisadi vəziyyətinə, cəmiyyətin, yaxud onun müəyyən bir hissəsinin dövlət yardımına və dəstəyinə ehtiyacının olub-olmamasına dair qanunvericinin yanaşması vacib əhəmiyyətə malikdir. Buna müvafiq olaraq, qanunverici bu hüquqları tənzimləyərkən geniş mülahizə sərbəstliyinə malikdir (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun “Əmək pensiyaları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 8.1 və 8.3-cü maddələrinin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair” 1 dekabr 2010-cu il tarixli və “Əmək pensiyaları haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 37.3.4-cü maddəsinin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına uyğunluğunun yoxlanılmasına dair 14 noyabr 2014-cü il tarixli Qərarları).
Bununla belə, qanunvericinin qeyd edilən mülahizə sərbəstliyi hədsiz deyil və Konstitusiyada təsbit olunmuş tələblərlə, o cümlədən Konstitusiyanın 25-ci maddəsinin I hissəsində əks olunmuş bərabərlik prinsipi ilə məhdudlaşdırılır.
Göstərilən əsaslardan çıxış edərək Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu aşağıdakıları qeyd edir.
Azərbaycan Respublikasının təhsil qanunvericiliyində ali təhsil almaq imkanlarını genişləndirən bir sıra müddəalar təsbit olunmuşdur. Belə ki, “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun (bundan sonra - “Təhsil haqqında” Qanun) 38.3 və 38.7-ci maddələrinə müvafiq olaraq, dövlət ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinin əldə etdiyi mənfəət yalnız təhsilin inkişafına, təhsilalanların və təhsilverənlərin ssial müdafiəsinə yönəldilə bilər. Dövlət təhsil müəssisəsinin inkişafına, təhsilalanların təhsil haqlarının və təhsillə bağlı xərclərinin ödənilməsinə uzunmüddətli və fərdi kreditlər verilməsini, elmi-tədqiqat işlərinin aparılması, dktrantura prqramlarının maliyyələşdirilməsi, beynəlalq təcrübənin öyrənilməsi və digər məqsədlər üçün müvafiq qaydada qrantlar ayrılmasını təmin edir. Dövlət təhsil və elmi-tədqiqat qrantları təhsil müəssisəsinin digər fəaliyyət sahələrinin maliyyələşdirilməsinə yönəldilə bilməz.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 oktyabr 2013-cü il tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası”nın 5.9 və 5.14-cü bəndlərində aztəminatlı ailələrdən olan uşaq və gənclər üçün bərabər təhsil imkanlarının yaradılması məqsədi ilə maddi dəstək sisteminin yaradılması və təhsilə çıxış imkanlarını yaxşılaşdırmaq üçün maliyyə mexanizmlərinin, o cümlədən tələbə kreditləri sisteminin genişləndirilməsi nəzərdə tutulmuşdur.
Qanunun 5-ci maddəsinin 1-ci hissəsində qanunverici özünün mülahizə sərbəstliyi çərçivəsində bütün tipdən olan dövlət təhsil müəssisələrində, habelə bələdiyyə və özəl ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində təhsil alan valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların, habelə onların arasından olan şəxslərin həmin təhsil müəssisəsini və müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi elmi təşkilatın magistratura səviyyəsini bitirənədək tam dövlət təminatına götürülməsi imkanını müəyyən etmişdir. Həmin Qanunun 1-ci maddəsinin 12-ci abzasında göstərilir ki, valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların arasından olan şəxslər - 18 yaşınadək hər iki valideynini itirmiş, habelə hər iki valideyninin himayəsindən məhrum olmuş ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində və müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi elmi təşkilatın magistratura səviyyəsində əyani formada təhsil alan 23 yaşınadək olan şəxslərdir.
Göründüyü kimi, müvafiq imtiyazdan üç qrup şəxs faydalana bilər:
- valideynlərini itirmiş uşaqlar;
- valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlar;
- ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrində və müvafiq icra hakimiyyəti orqanının müəyyən etdiyi elmi təşkilatın magistratura səviyyəsində əyani formada təhsil alan 23 yaşınadək olan şəxslər.
Bu maddələr ilə qanunverici valideynləri tərəfindən saxlanılması imkanından məhrum olmuş və bu səbəbdən sosial müdafiəyə ehtiyacı olan uşaqlara, yəni 18 yaşına çatmayan və tam fəaliyyət qabiliyyəti əldə etməyən şəxslərə (“Uşaq hüquqları haqqında” Qanunun 1-ci və Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinin 49.1-ci maddələri) Konstitusiyanın 17-ci maddəsindən irəli gələn dövlət dəstəyinin zəruriliyinə dair ümumi qaydaya istisna olaraq, Qanunun qüvvəsini 18 yaşına çatmış şəxslərə də şamil etmişdir. Bununla da həmin şəxslər 23 yaşına çatanadək müvafiq sosial dəstək tədbirlərindən faydalanmaq imkanını qazanır və nəticədə vətəndaşların sosial müdafiəsi əsaslarının müəyyənləşdirilməsinə dair vahid, ümumi yanaşma təmin olunur (analoji yaş həddi “Sosial müavinətlər haqqında” və “Əmək pensiyaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunlarında da müəyyən edilmişdir).
Valideynləri tərəfindən saxlanılması imkanından məhrum olmuş şəxslərin əvvəlki statusunu saxlamaları, habelə əyani təhsil alan şəxslərin təhsillərinə zərər vurmadan obyektiv səbəbdən işləyə bilməməsi, nəticədə özlərini maddi cəhətdən təmin etmələrinin çətin olduğu nəzərə alınaraq, hüquqi tənzimləmənin belə istiqamətdə həyata keçirilməsi onlara əlavə sosial dəstəyin göstərilməsi məqsədini daşıyır və onların maraqlarının təmin olunmasına yönəlmişdir.
Lakin C.Qafarovun Qanunda nəzərdə tutulan güzəştlərdən istifadə edə bilməməsi hüquq bərabərliyi prinsipinin pozulmasına gətirib çıxara bilər. Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun bərabərlik prinsipinin məzmununa dair formalaşdırdığı hüquqi mövqeyə müvafiq olaraq, eyni və ya oxşar vəziyyətdə olan şəxslərə eyni rəftarın göstərilməsi tələb olunur. Belə şəxslərə qarşı fərqli rəftar yalnız o halda mümkündür ki, bunun üçün obyektiv və ağlabatan əsas olsun (Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun O.Gərəkməzlinin şikayəti üzrə 25 fevral 2014-cü il tarixli Qərarı).
Qeyd olunmalıdır ki, mübahisələndirilən bu və ya digər normanın Konstitusiyanın 25-ci maddəsinin I hissəsinə uyğun olub-olmaması məsələsinə qiymət vermək üçün hansı şəxslərin bərabər və ya müəyyən meyarlara görə oxşar vəziyyətdə olmalarını, mübahisələndirilən normanın bu cür şəxslərə aid bərabər və ya fərqli rəftarı nəzərdə tutub-tutmadığını və belə rəftar üçün obyektiv və ağlabatan əsasın mövcudluğunu aydınlaşdırmaq vacibdir.
Avropa Məhkəməsinin Böyük Palatasının Stummerin Avstriyaya qarşı iş üzrə 7 iyul 2011-ci il tarixli Qərarında qeyd olunmuşdur ki, ayrı-seçkilik obyektiv və ağlabatan əsaslandırma olmadan eyni vəziyyətdə olan şəxslərə fərqli rəftar deməkdir. “Obyektiv və ağlabatan əsaslandırma olmadan” o deməkdir ki, sözügedən rəftarda fərqlilik “legitim məqsəd” daşımır və ya “istifadə olunan vasitələr və güdülən məqsəd arasında ağlabatan mütənasiblik əlaqəsi” yoxdur ( 87).
Avropa Məhkəməsi həm də onu göstərmişdir ki, iqtisadi və sosial strategiyaların ümumi tədbirlərinə gəldikdə, adətən, üzv Dövlətə mülahizə sərbəstliyi verilir. Dövlət hakimiyyəti orqanları cəmiyyət və onun ehtiyacları barədə bilavasitə biliyə malik olduqlarından, onlar sosial və ya iqtisadi sahədə ictimai maraqların qiymətləndirilməsində beynəlxalq hakimə nisbətən daha çox imkanlara malikdirlər və Məhkəmə “açıq-aydın ağlabatan əsaslandırma olmayan” hallardan başqa, adətən qanunverici orqanın siyasi seçiminə hörmət edir (Böyük Palatanın Karson və digərləri Birləşmiş Krallığa qarşı iş üzrə 16 mart 2010-cu il tarixli Qərarı, 61).
Göstərilənləri nəzərə alaraq, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu hesab edir ki, Konstitusiyanın 25-ci maddəsinin I hissəsinə dair şikayətdə qaldırılan məsələnin yoxlanılması üçün hansı şəxslərin bərabər və ya müəyyən meyarlara əsasən oxşar vəziyyətdə olmasını müəyyənləşdirmək zəruridir.
Bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, iki qrup şəxs (vəziyyət) heç vaxt tamamilə eyni olmur, yəni mümkün olan bütün müqayisə meyarlarına əsasən tam bərabərlik ola bilməz. Beləliklə, müqayisə üçün meyar seçilərkən müqayisə edilən şəxslərə (vəziyyətlərə) aid çoxsaylı xüsusiyyətlər sırasında yalnız mübahisələndirilən hal kontekstində müvafiq vəziyyətlərin bərabər olub-olmaması sualına cavab verənlər seçilməlidir.
Qeyd etmək lazımdır ki, valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların arasından olan şəxslər Qanunda təsbit olunan müvafiq imtiyazı, artıq göstərildiyi kimi, iki mühüm səbəbə (meyara) görə əldə edirlər.
Konstitusiya işinin hallarından görünür ki, ərizəçi C.Qafarov hər iki meyara cavab verir. Belə ki, o, valideynləri tərəfindən saxlanılması imkanından məhrumdur və əyani formada təhsil alır. Həmçinin o, əyani formada təhsil aldığına görə təhsilinə zərər vurmadan əmək fəaliyyəti ilə məşğul ola bilmir. Beləliklə, ərizəçi ilə Qanunun 5-ci maddəsində göstərilən valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların arasından olan şəxslər bərabər vəziyyətdədir.
Onlar arasında yeganə fərq birinin 18 yaşına çatanadək, digərinin isə 18 yaşına çatdıqdan sonra valideyn himayəsindən məhrum olmasıdır. Lakin bu xüsusiyyət hər iki şəxsin müvafiq hüquqlarının fərqləndirilməsi üçün yuxarıda göstərilən iki meyar kontekstində ağlabatan əsas sayıla bilməz.
Beləliklə, bu hüquqi vəziyyət Konstitusiyanın 25-ci maddəsinin I hissəsi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu qeyd edir ki, hazırkı vəziyyətdə Qanunun 1-ci maddəsinin 12-ci abzasının qüvvədən düşmüş hesab edilməsi zərurəti yoxdur. Belə ki, Qanunun 1-ci maddəsinin 12-ci abzasının qüvvədən düşmüş hesab edilməsi bu Qanunla qorunan digər şəxslərin sosial müdafiəsinin zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Eyni zamanda, məsələyə dair qanunvericinin geniş mülahizə sərbəstliyini nəzərə almaq lazımdır. Artıq qeyd edildiyi kimi, qanunverici “Təhsil haqqında” Qanunun 38.3-cü maddəsində dövlət ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinin əldə etdiyi mənfəətin yalnız təhsilin inkişafına, təhsilalanların və təhsilverənlərin ssial müdafiəsinə yönəldilməsi vəzifəsini müəyyən etmişdir.
Bu normanı tətbiq edərkən, həmçinin nəzərə almaq lazımdır ki, “Publik hüquqi şəxslər haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2015-ci il 29 dekabr tarixli Qanununun tətbiqi barədə” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanının 1.2-ci bəndinin mənasına görə, dövlət ali təhsil müəssisələri publik hüquqi şəxslərə aiddirlər. “Publik hüquqi şəxslər haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 2.2-ci maddəsinə əsasən, publik hüquqi şəxs - dövlət və bələdiyyə adından və ya publik hüquqi şəxs tərəfindən yaradılan, ümumdövlət və ictimai əhəmiyyət daşıyan fəaliyyətlə məşğul olan, dövlət və ya bələdiyyə orqanı olmayan təşkilatdır.
Bununla yanaşı, dövlət ali təhsil müəssisələrinin təhsil sahəsində qarşısında duran vəzifələrinin səmərəli həyata keçirilməsi məqsədilə vergi qanunvericiliyində bəzi vergilərdən azadolmalar nəzərdə tutulmuşdur.
Göstərilənlərə əsasən, eləcə də “Təhsil haqqında” Qanunun 38.3-cü maddəsinin tətbiq edilməsi ilə Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu tərəfindən müəyyən edilmiş qeyri-bərabərliyin müəyyən dərəcədə aradan qaldırılması imkanının istisna olunmadığını nəzərə alaraq, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu Qanunun mübahisələndirilən normasını qüvvədən düşmüş hesab etmir.
Lakin belə hal, qanunverici tərəfindən Konstitusiyanın 25-ci maddəsinin I hissəsinə uyğun olaraq müvafiq məsələnin hüquqi tənziminin təkmilləşdirilməsini tələb edir.
Yuxarıda göstərilənlərə əsasən, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu belə nəticəyə gəlir:
- “Valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların sosial müdafiəsi haqqında” Qanunun 1-ci maddəsinin 12-ci abzasındakı anlayışa 18 yaşına çatdıqdan sonra valideyn dəstəyindən məhrum olmuş və dövlət ali təhsil müəssisələrində əyani formada təhsil alan şəxslərin aid edilməməsi Konstitusiyanın 25-ci maddəsinin I hissəsi ilə uyğunsuzluq təşkil etdiyindən, həmin normanın bu Qərarın təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunan hüquqi mövqeyə uyğunlaşdırılması Milli Məclisə tövsiyə edilməlidir;
- Bu Qərarın nəticəvi hissəsinin 1-ci bəndində göstərilən məsələ qanunvericilik qaydasında həll edilənədək Konstitusiyanın 25-ci maddəsinin I hissəsinin tələbləri əsas götürülərək, dövlət ali təhsil müəssisələrində ödənişli əsaslarla əyani formada təhsil alan şəxslər “Valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların sosial müdafiəsi haqqında” Qanunun 1-ci maddəsinin 12-ci abzasında göstərilən səbəblərə görə 18 yaşına çatdıqdan sonra valideyn dəstəyindən məhrum olduqda, onların təhsil haqlarının ödənilməsi təhsil aldıqları müddətdə (23 yaşınadək) “Təhsil haqqında” Qanunun 38.3-cü maddəsinə müvafiq olaraq təmin edilməlidir.
Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 130-cu maddəsinin V və IX hissələrini, “Konstitusiya Məhkəməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 34.5, 52, 62, 63, 65-67 və 69-cu maddələrini rəhbər tutaraq, Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumu
QƏRARA ALDI:
1. “Valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların sosial müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 1-ci maddəsinin 12-ci abzasındakı anlayışa 18 yaşına çatdıqdan sonra valideyn dəstəyindən məhrum olmuş və dövlət ali təhsil müəssisələrində əyani formada təhsil alan şəxslərin aid edilməməsi Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 25-ci maddəsinin I hissəsi ilə uyğunsuzluq təşkil etdiyindən, həmin normanın bu Qərarın təsviri-əsaslandırıcı hissəsində əks olunan hüquqi mövqeyə uyğunlaşdırılması Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə tövsiyə edilsin.
2. Bu Qərarın nəticəvi hissəsinin 1-ci bəndində göstərilən məsələ qanunvericilik qaydasında həll edilənədək Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 25-ci maddəsinin I hissəsinin tələbləri əsas götürülərək, dövlət ali təhsil müəssisələrində ödənişli əsaslarla əyani formada təhsil alan şəxslər “Valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların sosial müdafiəsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 1-ci maddəsinin 12-ci abzasında göstərilən səbəblərə görə 18 yaşına çatdıqdan sonra valideyn dəstəyindən məhrum olduqda, onların təhsil haqlarının ödənilməsi təhsil aldıqları müddətdə (23 yaşınadək) “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 38.3-cü maddəsinə müvafiq olaraq təmin edilsin.
3. Qərar dərc olunduğu gündən qüvvəyə minir.
4. Qərar “Azərbaycan”, “Respublika”, “Xalq qəzeti”, “Bakinski raboçi” qəzetlərində və “Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Məlumatı”nda dərc edilsin.
5. Qərar qətidir, heç bir orqan və ya şəxs tərəfindən ləğv edilə, dəyişdirilə və ya rəsmi təfsir oluna bilməz.

Sədr:
Fərhad Abdullayev.

 

 

 

İtaliyanın “Agenparl” Xəbər Agentliyi Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü ərəfəsində Azərbaycanın bu ölkədəki səfiri Məmməd Əhmədzadənin müsahibəsini dərc edib.

Azərbaycanın Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat xidmətindən AZƏRTAC-a bildirilib ki, səfir M.Əhmədzadə Xocalı soyqırımı, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə dair ölkəmizin mövqeyi, habelə gələn il İtaliyanın ATƏT-ə sədrliyindən gözləntilərimizlə bağlı sualları cavablandırıb.
Bəşəriyyətin müasir tarixinin ən kədərli səhifələrindən biri olan Xocalı soyqırımının baş verməsindən 25 il ötdüyünü deyən M.Əhmədzadə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Xocalıda dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı törətdiyi vəhşiliklərdən danışıb. “Bir azərbaycanlı kimi baş verənləri bu gün xatırlamaq bir sıra səbəblərdən çox ağrılıdır. İlk öncə ona görə ki, qətlə yetirilənlər dinc sakinlər olublar və onların yeganə günahı azərbaycanlı olmaları idi. Bu, mənim xalqıma qarşı etnik təmizləmə idi. Bu faciədən sağ çıxmış azsaylı şahidlərin xatirələrini oxuduqda onların məruz qaldıqları vəhşiliklərin və işgəncələrin qarşısında söz tapmaq olmur. İkincisi ona görə ağrılıdır ki, Xocalı soyqırımı ayrılıqda baş vermiş bir hadisə deyil, Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzünün ən ağrılı anıdır və bu təcavüz indiyə qədər də davam edir”, - deyə diplomat vurğulayıb.
Ermənistan hərbi qüvvələrinin Dağlıq Qarabağ və ətraf yeddi rayon olmaqla, Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin 20 faizini işğal etdiyini, rəsmi Yerevanın etnik təmizləmə siyasətinin qurbanı olmuş 1 milyondan çox azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünün öz əzəli torpaqlarına qayıtmaqdan məhrum olduğunu deyən M.Əhmədzadə Xocalı soyqırımının yalnız Azərbaycan xalqına qarşı deyil, bütün bəşəriyyətə qarşı yönəldiyini və beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən lazımi hüquqi və siyasi qiymət verilərək pislənilməli olduğunu, əks halda, cəzasız qalan cinayətlərin yeni cinayətlərə yol açacağını bildirib. Beynəlxalq ictimaiyyətin bu məsələyə dair qəti mövqeyi Ermənistanın Xocalı soyqırımı ilə bağlı öz inkarçı mövqeyindən və Azərbaycana qarşı hərbi işğaldan əl çəkməsi üçün önəmlidir. Bunun üçün hər şeydən öncə, Xocalıda baş verənlərə dair beynəlxalq səviyyədə daha geniş məlumatlandırma vacibdir. Diplomat bu il Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümünün İtaliyanın müxtəlif şəhərlərində çoxsaylı tədbirlərlə qeyd ediləcəyini, Romada 20 fevral tarixində italyan musiqiçilərinin və aktyorlarının ifasında ədəbi-musiqili tamaşanın nümayiş etdiriləcəyini bildirib.
Səfir M.Əhmədzadə ölkəmizin hərbi təcavüzün qurbanı olduğunu, beynəlxalq hüququn tam şəkildə Azərbaycanı dəstəklədiyini, habelə beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən qəbul edilmiş sənədlərin, o cümlədən BMT Təhlükəsizlik Şurasının 4 qətnaməsinin ölkəmizin mövqeyi ilə üst-üstə düşdüyünü, lakin onların heç birinin Ermənistan tərəfindən yerinə yetirilmədiyini qeyd edib. Ermənistan ordusunun Azərbaycanın işğal altında olan ərazilərində qalmasının münaqişənin nizamlanmasına ən böyük maneə və regionda sülhə təhdid olduğunu deyən diplomat əlavə edib: “Hazırkı status-kvo dəyişməli, Ermənistan ordusu işğal etdiyi bütün ərazilərdən çıxmalı, ölkəmin ərazi bütövlüyü bərpa olunmalı, bütün azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünlər, o cümlədən Dağlıq Qarabağdan qovulmuşlar öz evlərinə qayıtmalıdırlar. Yalnız bundan sonra Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində Dağlıq Qarabağa erməni və azərbaycanlı icmalarının sülh içində birgə yaşayışını təmin edəcək mümkün ən yüksək muxtariyyət statusu nəzərdən keçirilə bilər. Bu, münaqişənin beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən qəbul olunmuş sənədlərə, beynəlxalq hüquqa, BMT Nizamnaməsinə və Helsinki Yekun Aktına uyğun yeganə həlli yoludur”.
Azərbaycanın BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsinə istinad edərək öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək hüququna hər zaman malik olsa da, münaqişənin sülh yolu ilə həllinin tərəfdarı olduğunu, buna görə də ölkəmizin uzun illərdir ki, ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlara sadiq qaldığını, lakin Ermənistanın destruktiv fəaliyyəti nəticəsində bu danışıqların nəticə vermədiyini bildirən səfir deyib: “Azərbaycan heç vaxt öz torpaqlarının işğalı ilə barışmayacaq, öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü bərpa etmək üçün bütün mümkün imkanlardan istifadə edəcək. Ermənistan anlamalıdır ki, vaxt onun xeyrinə işləmir və hər gün imkanlar itirməkdədir. Ermənistanın öz işğalçı siyasətindən əl çəkməsi regionda sülhü təmin edəcək, habelə bu ölkənin qarşılaşdığı ağır iqtisadi və sosial problemlərin həllinə yardım göstərəcək”.
Azərbaycan diplomatı İtaliyanın Minsk qrupunun ilk sədri olduğunu və o vaxtlar Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılması planını da təqdim etdiyini deyən səfir M.Əhmədzadə uzun illər keçsə də vəziyyətin dəyişməməsinin və Ermənistan silahlı qüvvələrinin hələ də işğal olunmuş ərazilərdə qalmasının təəssüf doğurduğunu vurğulayıb. “İtaliyanın rəhbər şəxsləri dəfələrlə bəyan ediblər ki, ATƏT-in növbəti sədri kimi İtaliya münaqişənin həllinin tapılması istiqamətində öz səylərini əsirgəməyəcək. Bunları nəzərə alaraq, İtaliyanın sədrliyinin münaqişənin həllinə töhfə verəcəyini gözləyirik və münaqişənin həlli status-kvonun dəyişməsindən keçir ki, bunun üçün də ilk növbədə Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən çıxmalıdır”, - deyə diplomat əlavə edib.

AZƏRTAC

 

 

 

“Komsomolskaya pravda” qəzetində “İddia müddəti yoxdur: Xocalı faciəsinin 25 illiyi” sərlövhəli məqalə dərc edilib.   

Məqalədə deyilir: Hər il dünyada yaşayan bütün azərbaycanlılar Xocalı faciəsi qurbanlarının xatirəsini yad edirlər. Tarixdə hər xalqın elə faciəsi var ki, onu unutmaq olmaz. Qətiyyən. Sadəcə ona görə ki, başqa cür ola bilməz. Gernika, Xatın, Liditse, Babiy Yar...

Azərbaycanın Xocalı şəhəri də onlarla bir sırada dayanır. Orada baş verən dramatik hadisələr Cənubi Qafqazın ən böyük dövlətinin tarixinə qanlı hərflərlə yazılıb.

Dağlıq Qarabağda münaqişə həllini tapmamış problemdir. Bu fəlakətdir ki, münaqişə uzanıb və bu gün də Qafqaz regionunun sağalmamış yarasıdır. Bu, bir vaxtlar SSRİ-nin iki qardaş respublikasını qan düşməninə çevirən fəlakətdir. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi əsrin artıq dörddəbiri qədər uzanan danışıqlar mərhələsindədir. O, postsovet məkanında “dondurulmuş” münaqişələrdən biri kimi nəzərdən keçirilir. Lakin indiyədək iki ölkənin cəbhə xəttindəki vəziyyət qəfil püskürməyə hazır olan vulkan kraterini xatırladır.

İyirmi beş il əvvəl - 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə qonşu Ermənistan dövlətinin silahlı birləşmələri Azərbaycanın qədim Xocalı şəhərinə hücum ediblər.

Qiymət verməyəcəyik, lakin fakt faktlığında qalır: millətçilərin əlində 613 nəfər, o cümlədən 106 qadın, 63 uşaq, 70 qoca öldürülüb. Habelə 487 nəfər şikəst edilib, 1275 dinc sakin əsir götürülüb, 155 adamın taleyi hələ də məlum deyil. Hücum nəticəsində 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini itirib...

Hər il dünyada yaşayan bütün azərbaycanlılar Xocalı faciəsi qurbanlarının xatirəsini yad edirlər. Onların fikrincə, beynəlxalq birlik bu faciəvi hadisəyə hüquqi qiymət verməlidir.

Məqalədə Azərbaycanın Sankt-Peterburqdakı baş konsulu Sultan Qasımovun sözləri sitat gətirilib: “Dövlətimiz millətçilər tərəfindən xalqımıza qarşı törədilən cinayətlər barədə həqiqəti dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq üçün məqsədyönlü və ardıcıl iş aparır. Prezident İlham Əliyev Xocalı faciəsini Azərbaycan xalqına qarşı etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətinin qanlı səhifəsi kimi qiymətləndirib”.

Baş konsul qeyd edib ki, 1992-ci ildə Azərbaycan rəhbərliyi hadisəyə obyektiv qiymət verilməsi, onun maksimum açıqlanması üçün heç nə etməyib. Yalnız ümummilli lider Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra faciəyə siyasi-hüquqi qiymət verilib. Onun təşəbbüsü ilə 1994-cü ildə Azərbaycan parlamenti fevralın 26-sını Xocalı Soyqırımı Günü elan edib.

“Hər il respublikamızda və dünyanın müxtəlif ölkələrində dəhşətli faciənin ildönümü ürəkağrısı ilə qeyd edilir. Faciə haqqında həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyevanın böyük xidmətləri var. Fondun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə “Xocalıya ədalət!” kampaniyası çərçivəsində hər il silsilə tədbirlər keçirilir”, - deyə S.Qasımov bildirib.

Məqalədə daha sonra vurğulanır ki, İsrail Prezidenti Reuven Rivlin BMT Baş Məclisində Holokost (yəhudilərin soyqırımı) qurbanlarına  həsr olunmuş mərasimdə çıxışı zamanı Xocalı faciəsini dünyada soyqırımlar və kütləvi qırğınlarla bir sırada qeyd edib: “Biz özümüzdən soruşmalıyıq: soyqırımlarına qarşı mübarizə üçün bugünkü assambleya kifayətdirmi? Bu mübarizə Bosniyada soyqırımının qarşısını almaq üçün kifayət qədər effektiv oldumu? Bu mübarizə Xocalıda insanların həlak olmasının qarşısını almaq üçün effektiv oldumu?.. Biz həddən artıq çox göz yaşı axıdır, lakin az işləyirik”.

Məqalədə deyilir ki, Xocalı faciəsinin soyqırımı faktı olması bir çox ölkələrin və beynəlxalq təşkilatların qərar və qətnamələrində əksini tapıb. Kanada, Meksika, Kolumbiya, Peru, Pakistan, Bosniya və Herseqovina, Rumıniya, Çexiya, İordaniya, Honduras və digər ölkələr, habelə ABŞ-ın bir sıra ştatlarının qanunverici orqanları və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Xocalı soyqırımını tanıyıblar.

AZƏRTAC

 

 

 

Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə keçirilən “Xocalıya ədalət!” beynəlxalq təbliğat kampaniyası çərçivəsində Azərbaycanın İstanbuldakı baş konsulluğunun təşkilatçılığı ilə “Xocalı soyqırımı uşaqların gözü ilə” mövzusunda rəsm sərgisinin açılış mərasimi olub.

İstanbuldakı Türkiyə Onurğa İlik İfliclilər Dərnəyində keçirilən sərginin açılışında fiziki qüsurlu insanlar, QHT və KİV təmsilçiləri iştirak ediblər.

Əvvəlcə Azərbaycan və Türkiyənin dövlət himnləri səsləndirilib.

Xocalı şəhidlərinin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib. Sonra soyqırımın dəhşətlərini əks etdirən sənədli film nümayiş olunub.

Çıxışında Xocalı soyqırımının səbəb və məqsədlərindən danışan baş konsul Məsim Hacıyev erməni vandallar tərəfindən törədilən bu bəşəri cinayətin dünya ictimaiyyətinə tanıdılması üçün görülən işlərdən danışıb. Bu cinayətin soyqırımı aktı kimi ümummilli lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Milli Məclisdə tanındığını diqqətə çatdıran diplomat qeyd edib ki, Prezident İlham Əliyevin uğurlu xarici siyasəti nəticəsində dünyanın bir sıra ölkələri, o cümlədən ABŞ-ın bir sıra ştatları tərəfindən Xocalı faciəsi soyqırımı kimi tanınıb. Bundan başqa, Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə keçirilən “Xocalıya ədalət!” beynəlxalq təbliğat kampaniyası sayəsində dünya ictimaiyyətinə geniş məlumatlar çatdırılır.

Digər çıxışlarda da Xocalı soyqırımının bəşər tarixinin ən amansız cinayətlərindən biri olduğu vurğulanıb.

Sərgi fevralın 20-dək davam edəcək.

AZƏRTAC

 

 

 

İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü ilə əlaqədar bəyanat yayıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bəyanatda İƏT-in baş katibi Yusif Əl Osaymin 1992-ci ildə Azərbaycanın Xocalı şəhərində baş vermiş vəhşilik nəticəsində həlak olanların xatirəsini ehtiramla anıb.

Bəyanatda Xocalı faciəsinin Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal etməsinin nəticəsi olduğu bildirilir, İƏT Xarici İşlər Nazirlərinin əvvəlki iclaslarında qəbul etdikləri qətnamələrdə azərbaycanlı mülki şəxslərə qarşı törədilən əməllərin insanlığa qarşı cinayət kimi öz əksini tapdığı vurğulanır.

Sonda baş katib İƏT-in Azərbaycan Respub

likasının ərazilərinin işğal altında olmasına son qoymaq və ərazi bütövlüyünü bərpa etmək istiqamətində təşəbbüslərini və səylərini tam dəstəklədiyini bir daha bəyan edir.

AZƏRTAC

 

 

 

Şənbə, 18 Fevral 2017 16:41

QARABAĞDA DAĞIDILAN MEMARLIQ İRSİMİZ

Bu gün respublikanın ictimai-siyasi həyatını, eləcə də Qarabağ həqiqətlərini dünya ictimaiyyətinə çatdıran saysız-hesabsız məqalələr, Qarabağın qara taleyinə həsr olunmuş tarixi əsərlər nəşr olunmuşdur. Təbii ki, 200 ildən çox müddətdə Azərbaycan torpaqlarını uydurma tarixlə özününküləşdirməyə çalışırlar. Bu barədə xalqımızın, həm də dünya xalqları alimlərinin, tarixçilərinin dedikləri və yazdıqları onların dezinformasiyalarının qarşısında çox-çox azlıq təşkil edir. Buna baxmayaraq, son 20 ildə Respublika Prezidenti tərəfindən erməni yalanlarının tarixi faktlarla həm şifahi, həm də yazılı formada aşkar edilməsində böyük işlər görülmüşdür. Danılmaz faktdır ki, 1988-ci ilə qədər Azərbaycanda, xüsusən də Qarabağda ermənilərə “gözün üstə qaşın var” deyən olmamışdır. 1828-ci ildən rus havadarlarının təşəbbüsü ilə Azərbaycanın cənnət məkanına - Qarabağa köçürülən ermənilər orada sərbəst, heç bir təzyiqə məruz qalmadan yaşayıblar. Əksinə aborigen azərbaycanlıları sıxışdırıb zorla öz dədə-baba torpaqlarından çıxarmağa çalışıblar. 

Bütün bu haqsızlıqları görən və nəzərə alan Azərbaycan Memarlar İttifaqında “Qarabağın işğal olunmuş ərazilərində memarlıq abidələrinin vəziyyəti” mövzusunda İdarə Heyətinin plenumu olmuşdur. “Four seasons” otelinin “Şur” zalında keçirilən plenumda qonaqlar əvvəlcə Qarabağın işğal olunmuş ərazilərində memarlıq abidələrinin vəziyyətini əks etdirən sərgi ilə tanış olublar. İştirakçıları salamlayan Memarlar İttifaqının sədri Elbay Qasımzadə məruzə ilə çıxış etmişdir.
Sonra plenumun mövzusu ilə əlaqədar Azərbaycan Memarlar İttifaqının katibi, Azərbaycan Dövlət Memarlıq və İnşaat Universitetinin rektoru, memarlıq doktoru, professor Gülçöhrə Məmmədova, “Qarabağda dağıdılan memarlıq irsimiz” mövzusunda məruzə etmişdir.
“Qarabağın işğal olunmuş ərazilərindəki tarix və memarlıq abidələrinə qarşı erməni vandalizmi” mövzusunda Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctimai Birliyinin sədri Faiq İsmayılov, “Gəncəsər və Xudavənd-Alban memarlığının inciləri” mövzusunda AzMİU - memarlıq konstruksiyaları və abidələri bərpası kafedrasının müdiri, Azərbaycan Memarlıq İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü, professor əvəzi Səbinə Hacıyeva, “Mədəni irsin qorunması üzrə beynəlxalq təşkilatlar silahlı konfliktlərdə” mövzusunda Beynəlxalq Muzeylər Şurasının Gürcüstan Milli Komitəsinin nümayəndəsi Lana Karainin, “Qarabağın bir sıra maddi-mədəniyyət abidələrinin virtual rekonstruksiyası” mövzusunda AzMİU-nun memarlıq fakültəsinin dekanı, Azərbaycan Memarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü, dosent Zahidə Məmmədovanın məruzəsi dinlənilmişdir.
Çıxışlardan sonra Azərbaycan Memarlar İttifaqının İdarə Heyətinin plenumunun qətnaməsi və plenum iştirakçılarının beynəlxalq təşkilatlara ünvanlanmış müraciəti oxunmuşdur. Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin rektoru, memarlıq doktoru, professor Gülçöhrə Məmmədovanın məruzəsinin vacibliyini nəzərə alıb oxuculara təqdim edirik.

Kamal İBADOV,
“Respublika”.

 

Azərbaycanın regionlarından biri olan Qarabağ çox qədim zamanlardan sivilizasiya və mədəniyyətin ocağı olmuşdur. Xocavənd rayonunun ərazisində yerləşən Azıx mağarasının qədim insanların yaşayış məskəni olması hələ milyon il bundan əvvəl Azərbaycanda bəşəriyyətin ilkin inkişaf prosesinin getdiyini sübut edir. Çoxtəbəqəli Azıx mağarasında bəşəriyyətin müxtəlif inkişaf mərhələlərinə aid 11 mədəni qat aşkar edilmişdir. Bu qədim məskənin ən dəyərli arxeoloji tapıntısı 350 min il bundan əvvəl yaşamış ibtidai insan - azıxantropun kəllə sümüyüdür. Mağarada, eləcə də insanın inşaat fəaliyyətinin daha erkən dövrünə aid olan arxaik yaşayış yerinin qalıqları tapılmışdır. Qarabağda yerləşən Tağlar, Damcılı, Zər, Şıxlar mağaraları və başqaları da daş dövrünün dərin qatlarına aid olan insan fəaliyyətinin izlərini özlərində qorumuşlar.
Eneolit dövründə Qarabağ insanların daha sıx məskunlaşdığı region idi. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində orada çoxlu sayda qədim məskənlər aşkar edilmişdir ki, bunlardan da daha önəmlisi Qaraköpəktəpə, Xantəpə, Kültəpə, Şəhərcik və başqalarıdır. Bu məskənlərin tikinti materialı yastı, qabarıq çiy kərpic idi, yaşayış evlərinin planı dairəvi və ya oval, az hallarda isə düzbucaqlı formada olurdu.
Erkən tunc dövrünə aid Qaraköpəktəpə məskəni şaquli silindrik divarlı tikililərdən ibarət idi. Hər bir tikilinin təxminən mərkəzində ağac dirək olurdu ki, bu dirəklərə yamaclı dam örtüyü söykənirdi. Qarabağ əhalisi artıq o zamanlardan qədim yaşayış evlərində günbəzə oxşar və tir-dayaq örtük sisteminin arxaik prototiplərindən istifadə edirdi. E.ə. I minilliyin sonunda, bütün Azərbaycanda olduğu kimi, Qarabağda da qədim şərq mədəniyyəti üçün xarakterik olan arxaik memarlıq formalarından ellin mədəniyyətinin təsiri altında yeni, daha proqressiv formalara keçilir. Ağdam rayonundakı Seyidli və Göytəpə məskənləri, Şərqala məskəni (e.ə. I - e. I əsri) və başqaları antik dövrə aid edilir.
Qarabağda tikinti mədəniyyəti tarixinin Alban mərhələsi barədə həm dövrümüzə çatmış abidələr və onların qalıqları, həm də tarixi mənbələr məlumat verir.
Qafqaz Albaniyası dövləti təxminən e.ə. IV əsrdə yaranmışdır. Eramızın I əsrindən etibarən Albaniyada Ərşakilər nəsli hökmranlıq edirdi. Bu dövrdən bəhs edərkən Albaniyanın cənub sərhədinin Araz çayı boyunca olduğunu, yəni bütün Kür və Araz çaylararası ərazilərin Alban dövlətinin tərkibinə daxil olmasını həm alban, həm də erməni tarixi mənbələri sübut edir. Məhz burada Qarabağın tarixi torpaqları - Ottena, Savdey, Orxisten və qismən Araksena yerləşirdi (2, s.20).
Məlum olduğu kimi, Qafqaz Albaniyası ərazisində müxtəlif dillərdə danışan bir çox tayfalar məskunlaşmışdır. Alban dilinin yazısı mövcud idi və daha geniş yayılmışdı. Alban əlifbası bizə məlumdur. Belə ki, Mingəçevirdə aparılan qazıntılar zamanı alban yazısı fraqmentləri ilə keramika tapılmışdır. Keçən əsrin sonunda Gürcüstan Elmlər Akademiyasın ekspedisiyası Sinayda Müqəddəs Yekaterina monastırında xeyli sayda alban palimpsesti aşkar etmişdir. Təəssüf ki, alban dilində ədəbiyyat qorunub saxlanılmamışdır. Mənbələr xəbər verir ki, bütün alban ədəbiyyatı qədim zamanlardan alban kilsəsi ilə birincilik və hökmranlıq uğrunda mübarizə aparan erməni ruhaniləri tərəfindən məhv edilmişdir (4, s.97).
Əvvəlki mərhələlərdə olduğu kimi, erkən və inkişaf etmiş orta əsrlərdə də Qarabağ Azərbaycanın tərkibinə daxil idi. IV əsrdən VIII əsrə qədər o Qafqaz Albaniyasının tərkibində, sonrakı əsrlərdə Sacilər, Salarilər, Şəddadilər, Atabəylər və başqa dövlətlərin tərkibinə daxil olmuşdu (2, s.40). Qarabağ ərazisi tarixi mənbələrdə müxtəlif şəkildə adlandırılırdı - Arsak, Oxristen, Xaçın. Qafqaz Albaniyası dövləti Ərşakilər sülaləsinin, daha sonra isə Mehranilərin hökmranlıq etdiyi erkən feodal dövləti idi. IV əsrdə dövlət dini olaraq xristianlığı qəbul edən Alban hökmdarları bütün qüvvələri ilə onu möhkəmləndirirdilər. Müstəqil Alban apostol kilsəsi dövlətçiliyin qorunmasında, Fars və Bizansın assimilyasiya siyasəti mübarizədə böyük rol oynayırdı.
Alban tarixçisi Moisey Kalankatlının məlumatına görə, alban çarları dini tikintiyə xüsusi diqqət yetirirdilər. Yalnız III Vaçaqan öz ölkəsində ilin günlərinin sayı qədər kilsə tikdirmişdi. Tarixi mənbə Mehranilər sülaləsindən olan Cavanşirin də tikinti fəaliyyətini xüsusi qeyd edir. 551-ci ildə Albaniyanın paytaxtı Qəbələ şəhərindən Qarabağa, Bərdəyə köçürüldü. Bu hadisə ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzinin Kür çayının sol sahilindən sağ sahilinə keçməsinə səbəb oldu.
Qarabağda və onu əhatə edən ərazilərdə ilkin orta əsrlərdə tikilmiş memarlıq abidələrinin içində üçnefli bazilikalar daha çox diqqətəlayiqdir. Onlardan biri qədimdən dini mərkəz kimi tanınan Amarasda yerləşir. Burada hələ IV əsrin 30-cu illərində alban patriarxı Qriqorisin şərəfinə ilk kilsə tikilmişdir. Üçnefli bazilika şəklində tikilən kilsə dəfələrlə dağıdılmasına və yenidən qurulmasına baxmayaraq, öz ilkin plan həllini saxlamışdır.
Laçın rayonunda Ağoğlan çayı sahilində yerləşən, dörd cüt dirəkləri və nalşəkilli tağları olan üçnefli bazilika böyük tarixi-memarlıq dəyərinə malikdir. Bu, Qafqazda geniş yayılmış bazilikaların ən qədim nümunələrindən biridir. VI əsrə aid edilən möhtəşəm abidə özünün iri monolit kütləsi ilə ətraf dağ landşaftına çox gözəl uyğunlaşır.
Xudavəng (Kəlbəcər rayonu), müqəddəs Yelisey (Ağdərə rayonu), Ürəkvəng (Tərtər rayonu) monastır komplekslərinin (vənglərin) ilk məbədləri V-VII əsrlərdə tikilmişdir. Bunlar əsasən birnefli bazilikalar və kiçik, tağbənd örtüklü məbədlər idi. Beləliklə, ilkin orta əsrlərdə Qarabağ ərazisində daha çox birnefli və üçnefli bazilikalar inşa olunurdu. Mehrənsə kəndinin ərazisində yerləşən dörd apsidalı dairəvi məbəd isə alban dini memarlığında mərkəzi günbəzli kompozisiyaların da tətbiq edildiyini göstərir.
704-cü ildə Qafqaz Albaniyası bütövlükdə xilafət ordusu tərəfindən istila edildi və ölkədə islamlaşma prosesi başladı. Ərəblər xristian dini tərəfdarlarına səbirlə yanaşırdılar, ona görə də Qafqaz Albaniyası əhalisinin bir hissəsi, xüsusilə də Qarabağın dağlıq və dağətəyi ərazilərində yaşayan alban əhalisi öz dinini saxladı. IX əsrdə ərəb xilafətinin qüdrətinin zəifləməsi yerli Alban knyazlarının güclənməsinə səbəb oldu və onlar vassal knyaz statusu alaraq öz kiçik ərazilərində hökmranlıq etmək imkanı qazandılar.
Ərəb istilası Qafqaz Albaniyasının taleyində və onun memarlığının inkişafında dönüş yaratdı. Dövlətçiliyin itirilməsi, xristian dininin rəsmi dövlət ideologiyası statusunu itirməsi, islam dininin yayılması və xristianların sayının kəskin azalması, alban əhalisinin çox hissəsinin tədricən deetnizasiyası tikinti fəaliyyəti və memarlıqda da öz əksini tapdı. Aran şəhərlərində müsəlman və xristianların sülh şəraitində, yanaşı yaşamaları barədə, demək olar ki, bütün ərəb tarixçiləri yazır. Bu dövrdə hətta çoxlu sayda daha qədim məzhəblərin qalıqlarının qorunub saxlanılması alban - Azərbaycan memarlığının özünəməxsus kompozisiya və dekor xüsusiyyətlərinin formalaşmasına səbəb oldu.
Azərbaycan ərazisində Ərəb hökmranlığı və ondan sonrakı dövrə (VIII-X əsrlər) aid az sayda memarlıq abidələri qalmışdır. Lakin ərəbdilli tarixçilər tərəfindən bizə gəlib çatmış məlumatlar o dövrün tikinti fəaliyyəti və şəhərsalması haqqında müəyyən təsəvvürlər yaradır. Feodal Şərqin başqa ölkələri kimi, Azərbaycanda da karvan yollarının üstündə yerləşən şəhərlər daha sürətlə inkişaf edirdilər. Onların içində Bərdə öz zənginliyi və gözəlliyi ilə seçilirdi. Ərəb müəllifləri, o dövrdə Qafqazın ən iri şəhəri olan Bərdənin məşhur hamam və qapalı bazarları, şəhər su kəmərləri və kəhrizləri haqqında məlumat verirlər. “Albanların tarixi” Bərdə şəhərində xristian baş kilsəsinin yanında məscidin yerləşdiyi haqqında müxtəlif mülki qurğuların - karvansaralar, hamamlar, körpülərin tikilməsi barədə məlumat verir. Təəssüf ki, Bərdənin və Qarabağın digər düzənlik şəhərlərində və kəndlərində tikilən erkən məscidlər dövrümüzə çatmamışdır. Onların siması haqqında tarixi mənbələr çox az sayda və natamam şəkildə məlumat verir.
XII-XIII əsrlərdə bütün Ön Asiyada olduğu kimi, Azərbaycanda da şəhər mədəniyyətinin çiçəklənməsi müşahidə olunur. Şərqin renessansı adını almış o dövrün memarlığı müxtəlif tipli abidələrlə dövrümüzə çatmışdır. Müdafiə qurğuları həm kiçik möhkəmləndirilmiş qalalar, həm də şəhərlərin ətrafında mürəkkəb istehkam qurğuları şəklində tikilirdi. Dini binalar - məscidlərlə yanaşı, karvan yollarından çox da uzaq olmayan, müqəddəs yerlərin yaxınlığında yerləşən xanəgah - müsəlman qonaq evləri geniş yayılmışdı. Dövlət və din xadimlərinin məzarları üzərində orta əsr memarlıq abidələrinin böyük qrupunu təşkil edən çoxsaylı türbələr tikilirdi. Bu dövrdə alban xristian mədəniyyəti də yüksələrək yeni çiçəklənmə dövrünü yaşayır və Azərbaycanın memarlıq xəzinəsinə daxil olan çoxlu sayda memarlıq abidələri yaranır.
Qarabağın alban knyazları sarayların, müdafiə və dini qurğuların tikintisi ilə yanaşı, monastırların (vənglərin) tikilməsinə çoxlu vəsait sərf edirdilər. Vənglərdə dini, ictimai və memorial funksiyalı binalar ucaldılırdı. Bu komplekslər ayrı-ayrı vilayətlərin mədəni və ictimai həyatının mərkəzi idi. Burada alimlər, tarixçilər toplanır, əlyazmalar tərcümə olunur və saxlanılır, əlamətdar hadisələr qeyd edilirdi.
Tikintisi 1216-cı ildə alban knyazı Həsən Cəlal və onun anası Hurişah tərəfindən başlanan və 1238-ci ildə başa çatdırılan Gəncəsər monastırı böyük tarixi və memarlıq əhəmiyyətinə malikdir. Monastır əsrlər boyu (1836-cı ildə alban katolikasatı ləğv olaraq Eçmiədzinə birləşdirilənə qədər) alban katolikasatının mərkəzi olmuşdur. Monastırın baş kilsəsi künclərində dörd sövməəsi olan xaçvarı-günbəzli tikilidir. Kilsənin fasadı arkatura ilə tərtib olunub, günbəzin barabanı isə xüsusilə zəngin işlənmiş, heykəltəraşlıq formaları və oyma daş naxışlar ilə əsl incəsənət əsəri idi.
Xudavəng - Azərbaycanda ən iri monastır kompleksidir. O, Kəlbəcər rayonunun Vəngli kəndində yerləşir. Monastırın adı - “Xuda” - Allah və “Vəng” sözlərindən ibarətdir. “Xudavəng” - Allahın evi mənasını daşıyır. Rəvayətə görə, monastırın yerləşdiyi yer çox qədimdən müqəddəs yer sayılıb. Kompleksin bizə gəlib çatan ən qədim qurğularından biri olan iri birnefli bazilika VI əsrdə tikilmişdir. XIII əsrdə yuxarı Xaçın alban knyazları böyük Həsən, Bəhram (Vaxtanq) və Arzu xatının vəsaiti ilə monastır yenidən qurulmuş və kompleksə yeni binalar əlavə edilmişdi. Alban monastır komplekslərinin içində ən böyük olan Xudavəngin Arzu-xatın tərəfindən tikilmiş baş kilsəsi ən məşhur alban memarlıq abidələrinin sırasına daxildir. O, formaların, nisbətlərin kamilliyi və tərtibatın klassik nəfisliyi, lakonikliyi ilə diqqəti cəlb edir. Kilsənin pritvorunda Yuxarı Xaçın knyaz nəslinin nümayəndələri və alban din xadimləri dəfn edilmişlər.
Erkən orta əsrlərdə Ners-Mihran adı ilə tanınan müqəddəs Yelisey vəngi Murovdağın qollarından birində yerləşir. Monastır haqqında — onun qədimliyi və alban kilsəsi tarixində əhəmiyyətli rolunu göstərən bir çox məlumatlar var. Moisey Kalankatlının “Albanların tarixi” əsərindəki məlumata görə, bu monastır artıq V əsrdə, çar Mömin Vaçaqanın hökmdarlığı dövründə mövcud idi və onun nəslinə məxsus olan torpaqlarda yerləşirdi. Məhz buna görə ölümündən sonra Albaniyada ilin günlərinin sayı qədər kilsə tikdirən Vaçaqan bu vəngin kiçik bir sövməəsində dəfn edilmişdir.
Xatirəvəng monastırı — Xudavəng monastırından cənub-şərqdə, Tərtər çayından 2 kilometrlik məsafədə yerləşən memarlıq kompleksidir. O, daha bir alban knyaz nəslinin məqbərəsi kimi tikilmişdir. Kompleks XIII əsrdə formalaşmışdır. O, məbəddən, zəng qülləsindən, yaşayış yerləşgələrindən, taxıl anbarından, kiçik kilsədən və hasardan ibarətdir. Bu unikal qurğunun Qafqaz xristian memarlığında analoqu yoxdur.
Kütəvəng monastırı Quruçayın yüksək sahilində yerləşmişdir. “Albanların tarixi” əsərində Kütəvəng monastırının nümayəndələrinin alban kilsəsinin başqa xadimləri ilə birlikdə Bərdə kilsə yığıncağında iştirakı bildirilir (5, s.243). Epiqrafikaya görə, monastırın baş kilsəsi 1241-48-ci illərdə daha qədim kilsənin bünövrəsi üzərində günbəzli zal şəklində tikilmişdir. Məbədə şimal tərəfdən planda düzbucaqlı apsidası olan ikinci tağbənd örtüklü kilsə birləşir.
Qarabağ ərazisində monastır komplekslərindən başqa, müasir azərbaycanlıların əcdadları olan Qafqaz albanlarına aid çoxlu sayda yarıdağılmış kilsələr və sövməələr günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Tədqiqatlar göstərir ki, alban memarlığı şərq xristian memarlığının ümumi qanunauyğunluqları əsasında inkişaf edirdi. Bununla yanaşı, alban memarlığı və xüsusilə də Qarabağın xristian memarlığı özünəməxsus cizgilərə malik idi. Hər şeydən əvvəl bu binalara maraqlı kolorit bəxş edən inşaat materiallarının rəngarəngliyi, müxtəlif emal dərəcəsinə malik daşların və bişmiş kərpicin çoxvariantlı kombinasiyalarda istifadəsi ilə bağlıdır.
Alban memarlığı dini tikinti tematikasına görə və müəyyən memarlıq tiplərindən daha çox istifadə edilməsi ilə də fərqlənir. Alban xristian memarlığının daha bir fərqli cəhəti — xristian ikonoqrafiyası, islam dekoru və bütpərəstlik simvolikası motivlərinin bir abidənin dekorativ həllində birləşdirilməsindədir (1, s. 140). Beləliklə, Qarabağ ərazisində mövcud olan xristian dininə aid abidələr albanlar tərəfindən tikilmiş, Qafqaz Albaniyasının tarixi ilə sıx bağlı olan, memarlıq cəhətdən özünəməxsusluğu ilə fərqlənən Azərbaycanın tarixi memarlıq irsinin bir tərkib hissəsidir və erməni xalqına heç bir aidiyyəti yoxdur.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, erkən İslam dövrünə aid dini memarlıq abidələri, demək olar ki, saxlanılmamışdır. Bu, bir çox səbəblərlə, o cümlədən məscidlərin hərbi müdaxilələrə və dağıntılara daha çox məruz qalan düzənlik ərazilərdə yerləşməsi, eləcə də Sovet hakimiyyətinin apardığı antiislam siyasəti və başqa amillərlə izah edilir.
Qarabağda XI-XIV əsrlərə aid İslam memorial memarlığının bir sıra nümunələri mövcuddur. Bərdədəki məqbərə Azərbaycanda olan bu tip abidələrin ən dəyərlilərindən biridir. O 1322-ci ildə Naxçıvandan olan memar Əhməd Əyyub oğlu əl Hafiz tərəfindən tikilmişdir. Bu, Naxçıvan memarlıq məktəbinə aid olan məqbərələrin ən şimalda yerləşənidir. Silindr formalı qülləvarı məqbərənin xarici səthi adi və firuzəyi rəngdə kərpiclə üzlənmişdir, onların birgə uyğunlaşması dəfələrlə təkrarlanan “Allah” sözünü yaradır. Dağılmış dam örtüyü XX əsrin ortalarında uğursuz bərpa edilmişdir.
Laçın rayonu Cicimli kəndindəki Məlik Əjdər məqbərəsi (XII-XIII əsrlər) səkkizbucaqlı məqbərələr qrupuna aiddir. Bu qrupa Babı və Əhmədalılar (Füzuli rayonu) kəndlərindəki məqbərələr, eləcə də Bakıda Şirvanşahlar Sarayı kompleksinə daxil olan Seyid Yəhya Bakuvi məqbərəsi və başqaları daxildir.
Füzuli rayonundakı Babı kəndində olan məqbərə (1272) bir zamanlar, minarəsi indiyə kimi qalan bütöv dini kompleksin tərkibinə daxil olmuşdur. Güman edilir ki, kompleksin tərkibində xatirə məscidi də olub. Məqbərənin səkkizbucaqlı kütləsi sferik günbəzlə örtülübmüş.
Ağdam rayonunun Xaçın Türbəli kəndində İlhanilər dövrünün dəyərli abidəsi olan Hacı Musa oğlu məqbərəsi yerləşir. Epiqrafikaya görə, abidə 1314-cü ildə ustad Şahbənzər tərəfindən ucaldılmışdır. Türbənin piramida formalı çadırla tamamlanan onikibucaqlı korpusu üçpilləli kürsü üzərində dayanmışdır. Məqbərənin fasadındakı zoomorf təsvirlər özünəməxsus işlənmə texnikası və koloritinə görə xüsusi maraq doğurur (9, s. 153).
XV əsrə aid daha iki qüllə tipli məqbərə Qubadlı rayonunun Dəmirçilər kəndi ərazisində yerləşir. Hər iki məqbərə çadırvarı örtüklə tamamlanmış səkkizbucaqlı formaya malikdir. Qarabağın XI-XIV əsrlərə aid olan bir çox məqbərələri kimi, bu məqbərələr də daşdan tikilmişlər, tinlərinin tağvarı bəzəyi və giriş boşluğunun dekorativ haşiyəsi ilə seçilirlər.
Füzuli rayon mərkəzinin yaxınlığındakı Veysəlli kəndində XIII əsrin sonu, XIV əsrin əvvəllərinə aid olan Mir Əli məqbərəsinin mükəmməl silindrik həcmi və konik dam örtüyü təmiz yonulmuş daş plitələrlə üzlənmişdir. Cəbrayıl rayonunda tikilmə tarixi, materialı və memarlıq həlli baxımından Mir Əli məqbərəsi ilə oxşar olan daha iki silindrik məqbərə vardır.
Araz çayı üzərində Xudafərin keçidində tikilmiş körpülər orta əsrlər mühəndis tikintisinin miqyası və keyfiyyəti haqqında dolğun məlumat verirlər. Əhəng məhlulu ilə çay daşından hörülmüş on beş aşırımlı birinci körpünün konstruksiyası kərpiclə üzlənmişdir. Körpünün uzunluğu 200 metr, döşəmə yolun eni 4,5 metr, tikilmə vaxtı XII əsrə aiddir. Bu körpüdən bir qədər aralı məsafədə, çayın yuxarı hissəsində XIII əsrdə tikilmiş ikinci on bir aşırımlı körpü yerləşir. Birincidən fərqli olaraq, bu körpü təmiz yonulmuş daş plitələrlə üzlənmişdir. Bu günümüzə qədər bu körpünün yalnız üç orta aşırımı və sahil dayaqları qalmışdır. İkinci körpü birinci körpüdən qısa idi, onun uzunluğu 130 metr, döşəmə yolun eni isə 6 metrdir.
Beləliklə, Qarabağın inkişaf etmiş orta əsrlər dövrünə aid memarlığı bizim günümüzə həm xristian dini abidələri, həm də müsəlman memorial abidələr-məqbərələr və mülki memarlıq abidələri şəklində gəlib çatmışdır. Tarixi mənbələr çoxlu sayda monumental memarlığın olduğunu sübut edir. Buna baxmayaraq, zaman və çoxsaylı müharibələr abidələrin çox hissəsini, xüsusilə də düzənlik ərazilərdə yerləşənləri amansızcasına yer üzündən silmişdi. XVIII əsrin ortalarında Qarabağ xanlığının yaranması Qarabağın memarlıq tarixində yeni səhifə açmışdır.
Qarabağ xanlığı XVIII əsrin ortalarında Azərbaycan torpağında uzunmüddətli İran hökmranlığı ləğv edildikdən sonra yaranmış xanlıqlardan biridir. Qarabağ xanlığının ərazisi Kür və Araz çaylarının arasındakı torpaqları tuturdu. Xanlığın Dağlıq hissəsində mənşəcə alban olan xristian feodallarının beş vassal məlikliyi mövcud idi. Pənahəli xanın ilk iqamətgahı 1748-ci ildə onun əmri ilə Kəbirli mahalında tikilmiş Bayat qalası idi. Qısa zaman içində burada xarici divarlar ucaldıldı, bazar, hamam və sənətkarlıq sıraları tikildi. 1751-ci ildə qayalar və yüksək divarlarla əhatə olunan yeni qalanın təməli qoyuldu. Yeni iqamətgah tezliklə Qarabağ xanlığının iqtisadi mərkəzinə çevrildi və Azərbaycanın çox iri ticarət və sənətkarlıq şəhərlərindən biri oldu. Qədım Şuşa şəhərinin xarabalıqları üzərində yeni Şuşa meydana gəldi.
Şuşa qalasının tikintisinə 1753-cü ildə başlanılmışdı. Orta əsrlər Şərqinin şəhərsalma ənənələrinə uyğun olaraq onun dörd darvazası var idi. Baş şimal darvazası Gəncəyə aparan yola açılırdı və Gəncə darvazası adlanırdı. Baş darvazanın yaxınlığındakı təpədə Pənahəli xanın qala-sarayı yerləşirdi. Qala divarlarının arxasında planda dördbucaqlı formada olan qüllələr ucalırdı, son zamanlara qədər onlardan yalnız ikisi - Pənahəli xan və Qara Böyük xanımın qüllələri saxlanılmışdır. Şuşanın yaşayış evləri Qarabağa xas olan xarakterik üslubda ikimərtəbəli, həyətə tərəf dərin eyvanlarla açılan kompozisiyada tikilirdi. But daşından hörgü ilə eyvanların ağac konstruksiyalarının və pəncərələrin rəngli vitraj şüşələrinin uyğunlaşması, interyerin çoxrəngli tərtibatı Şuşanın imarət-evlərinin təkrarolunmaz əlvan simasını yaradırdı. Onlardan bir çoxları - şairə Natəvanın evi, Hacı Quluların malikanəsi, Mehmandarovların, Uğurlu bəyin, Əsəd bəyin evləri, görkəmli bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun, xanəndə Bülbülün doğulduğu və böyüdüyü evlər və başqaları Azərbaycanın ən qiymətli tarixi və memarlıq abidələridir. Hər bir məhəllənin özünün meydan şəkilli yerli mərkəzinin ətrafında dini və ictimai binalar — məscid, mədrəsə, hamam, ticarət dükanları, bulaqlar qruplaşırdı. XIX əsrdə Şuşada onlarca məscid var idi, onlardan ən əhəmiyyətlisi —İbrahim xanın qızı Gövhər ağanın vəsaiti ilə tanınmış memar Kərbəlayi Səfi xan Qarabağinin tikdirdiyi məsciddir. Məscidin XIX əsr Azərbaycan məscidlərinə xas üçnefli planı var. Gövhər ağa məscidi şəhərin baş meydanının memarlıq dominantı olaraq böyük şəhərsalma əhəmiyyətinə də malik idi. Onun yaxınlığında daha bir aşağı Gövhər ağa məscidi eyni usta tərəfindən tikilmişdir. Birinci məsciddən fərqli olaraq, burada minarələr binanın cənub fasadında ucaldılmışdır. Saatlı, Mamayı, Təzə və başqa məhəllə məscidləri də üçnefli plan həllinə malik idi. Görkəmli memar Kərbəlayi Səfi xan Qarabağinin yaradıcılığı Şuşa məscidlərinin hamısının memarlıq simasında öz izini qoymuşdur.
Şuşa Qarabağın təkcə inzibati deyil, həm də mədəni və iqtisadi mərkəzi idi. Burada Azərbaycan mədəniyyətinin bir çox görkəmli xadimləri — bəstəkarlar, xanəndələr, musiqiçilər, şairlər doğulmuş və böyümüşlər. 250 il əvvəl Pənahəli xan tərəfindən tikdirilmiş Şuşa Azərbaycanın iri tarixi, mədəni, şəhərsalma və memarlıq abidəsi olub, tarixi-memarlıq qoruğu kimi qorunub saxlanılan açıq səma altında muzey idi.
XVIII-XIX əsrlərdən Qarabağda çoxsaylı müdafiə, mülkü və dini qurğular miras qalmışdır. Bunlardan 1787-ci ildə İbrahim xan tərəfindən Qarqar çayı üzərində tikilmiş iri müdafiə qurğusu olan Əsgəran qalasıdır. O, sol sahildəki qala-saray və düzbucaqlı qalanı, sağ sahildəki müdafiə divarlarını, kiçik müdafiə qalalarını xanlığın mərkəzinə gedən yolu möhkəm bağlayan, vahid istehkam düyünündə birləşdirirdi. Əsgəran qalası - Azərbaycanın orta əsrlər müdafiə memarlığının ənənələri ilə tikilən sonuncu nümunədir. XVIII əsrin müdafiə memarlığının əhəmiyyətli abidələrindən daha biri Ağdam şəhərindən 10 kilometr məsafədə yerləşən Şahbulaq qalasıdır. Qala Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan tərəfindən tikilmişdir. Bir zamanlar kompleksə qala divarları ilə əhatə olunan yaşayış evləri, məscidlər və hamamlar daxil idi. Bizim dövrümüzə yalnız küncləri silindrik və ya yarımsilindrik qüllələrlə möhkəmləndirilən düzbucaqlı planlı qala gəlib çatmışdır.
İkiminarəli məscidlər ənənəsini davam etdirərək yerli Qarabağ məscidləri qrupunu yaratmış memar Kərbəlayi Səfi xan Qarabaği tərəfindən tikilmiş Ağdamın Cümə məscidi (1868-ci il), Hacı Ələkbər məscidi (1889) XIX əsrin maraqlı abidələrindəndir. Qarabağ ərazisinin və onun tarixi memarlıq irsinin böyük hissəsi indi işğal altındadır. İşğal olunmuş torpaqlarda açıq-aşkar genişmiqyaslı mədəni terror aparılır. Müxtəlif dövrlərdə erməni mətbuat orqanlarının verdiyi məlumatlar, peyk çəkilişləri, ATƏT missiyalarının hesabatları və başqa mənbələrin məlumatları göstərir ki, bu gün bu ərazilərdə yüzlərlə tarixi abidə dağıdılmışdır.
Tarixi memarlıq qoruğu — özünəməxsus şəhərsalma strukturuna malik, müharibənin başlanğıcına qədər özünün qədim məhəllələrini və çoxsaylı tarixi-memarlıq abidələrini qoruyub saxlamış olan orta əsrlər şəhəri Şuşa yarımdağılmış vəziyyətdədir. Erməni vəhşiləri Şuşa tarixi-memarlıq qoruğunda Aşağı və Yuxarı Gövhərağa, Mərdinli, Cümə məscidlərini, Natəvanın saray kompleksini, yaşayış binalarının çoxunu, qədim qəbir daşlarını dağıtmışlar. Azərbaycanın musiqi mədəniyyətinin mərkəzi olan Şuşa şəhərində XVIII-XIX əsrə aid müsəlman məscidləri, yaşayış evləri, mülki və müdafiə memarlıq abidələri dağıdılmışdır. Müharibə və işğal Qarabağda və onu əhatə edən ərazilərdə yerləşən abidələrə — çoxlu sayda məscidlərə və o cümlədən görkəmli Azərbaycan memarı Kərbəlayi Səfi xan Qarabaği tərəfindən tikilmiş abidələrə, körpülərə, hamamlara və memorial qurğulara böyük ziyan vurmuşdur. İşğal edilmiş ərazilərdə olan qədim kurqanlar dağıdılmış, tarixi mağaralar hərbi məqsədlərlə istifadə olunur. Xocalı, Ağdam, Ağdərə, Füzuli, Cəbrayıl rayonlarının bir çox islam abidələri, məscidlər, türbələr, qədim qəbiristanlıqlar yerlə-yeksan edilmişdir.
Ağdam, Füzuli, Laçın rayonlarının abidələrinə də ağır ziyan dəymişdir. Onların içərisində XII-XIII əsr Məlik Əjdər, XIV əsr Mir Əli, XIV əsr Xaçin Dorbatlı, XIII əsr Şeyx Babain, XVII əsr Pənah xan və başqa məqbərələr vardır. İşğalçıların məhv etdiyi obyektlər həm də azərbaycanlılara məxsus qəbiristanlıqlardır. Dağıntıların bir qismi hərbi əməliyyatların nəticəsi, başqa böyük bir qismi isə — mədəni terrorun və işğal olunmuş ərazilərdə azərbaycanlıların izlərinin planlı şəkildə məhv edilməsinin nəticəsi idi. Düşmən zəbt etdiyi torpaqların guya tarixən ermənilərə məxsus olduğunu dünyaya göstərmək üçün orada yerləşən müsəlman abidələrini xüsusi qəddarlıqla dağıdaraq, həmin torpaqlardan azərbaycanlıların izini silmək niyyətindədir. Vaxtilə bu işlər indiki Ermənistanın da ərazisində aparılmışdır. Əgər İslam abidələrinə qarşı terror siyasəti yürüdülürsə, digər tərəfdən Azərbaycanın mədəni irsinin bir hissəsi olan Qafqaz Albaniyası xristian memarlığı abidələri zorla “erməniləşdirmə” siyasətinə məruz qalır.
Qafqaz Albaniyasının memarlıq abidələrində “təmizləmə” işləri apararaq onların alban memarlığına aid elementləri və epiqrafikası silinir və onların əvəzinə erməni yazıları əlavə olunur. Qarabağın knyazları tərəfindən inşa olunmuş həm tarixi, həm memarlıq cəhətdən alban mədəniyyətinə məxsus olan abidələrdə bərpa, əslində isə falsifikasiya işləri aparılır, onların qiymətli epiqrafikası, dekoru məhv edilir. Təəssüf ki, bu “bərpalara” xarici mütəxəssislər də cəlb edilirlər. İşğalçıların fikrincə, bu onların abidələrə qanunsuz müdaxilələrinə legitimlik verəcək.
Erməni işğalçılarının dağıdıcı fəaliyyəti bütün beynəlxalq qanunlara ziddir. Azərbaycan ərazisində tarixi-memarlıq abidələrinin dağıdılması 1954-cü ildə qəbul edilmiş “Mədəni dəyərlərin silahlı münaqişələr zamanı qorunmasına dair” Haaqa konvensiyasının, UNESCO-nun “Dünya mədəni və təbii irsinin qorunmasına” dair konvensiyanın kobud şəkildə pozulmasıdır. Buna baxmayaraq, beynəlxalq təşkilatlar bu vandalizmin dayandırılması və günahkarların məsuliyyətə cəlb edilməsi üçün heç bir tədbir görmürlər.
İşğal olunmuş ərazilərdə Azərbaycanın mədəni irsinə qarşı genişmiqyaslı erməni barbarlığı həyata keçirilir. BMT-nin Baş Assambleyası tərəfindən elan edilmiş və UNESCO-nun himayəsi ilə keçirilən mədəniyyətin inkişafının ümumdünya onilliyi (1988-1997) Azərbaycan tarixinə mədəni irsin qorunmasının onilliyi kimi deyil, ermənilərin Azərbaycan mədəniyyətinə açıq və dağıdıcı təcavüzü mərhələsi kimi daxil olmuşdur. Zəngin təbii və mədəni irsin, o cümlədən dünya əhəmiyyətli unikal abidələrin işğal altında olması, əslində, dünya irsinə qarşı qəsd deməkdir.
Tarixi şəhərlərin, abidələrin təbiətin və zamanın dağıdıcı qüvvələrindən qorunması yolunda böyük işlər görən, humanitar yardım missiyasını yerinə yetirən beynəlxalq təşkilatlar bu gün işğal olunmuş ərazilərdə Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin erməni terrorizmindən qorunması üçün yardım göstərməlidirlər. Müharibənin bütün nəticələrini və mədəni terroru aşkara çıxaracaq və davam edən barbarlığı durduracaq maddi mədəniyyət abidələrinin beynəlxalq monitorinqinin keçirilməsi və bu vəhşiliyə hüquqi qiymət verilməsi günün tələbidir.

Gülçöhrə MƏmmƏdova,
Azərbaycan Memarlıq və
İnşaat Universitetinin rektoru,
memarlıq doktoru, professor.

 

 

 

Bütün dünyada təhsil sistemləri yeni texnologiyaların tətbiqi nəticəsində transformasiya prosesini yaşayır. Avtomatlaşdırma və robotlaşdırmanın geniş yayılması insanları həm əmtəə və xidmətlərin istehsalı prosesindən, həm də bu proseslərin idarə edilməsindən getdikcə daha çox sıxışdırıb çıxarır. Bu hal güclü sosial dəyişikliklərə gətirib çıxarır. Yaxın onillikdə texnoloji dəyişikliklər ixtisasların yarısının lazımsız olmasına gətirib çıxara və belə radikal formada bütün dünya iqtisadiyyatını dəyişə bilər. Dəyişikliklər o qədər kəskindir ki, ABŞ Əmək Departamentinin hesablamalarına görə, hazırkı məktəblilərin 65 faizi 2025-ci ildə hazırda adı məlum olmayan işlərdə çalışacaqlar. Nəticə etibarilə xətti yanaşma, yəni insanın ilk olaraq universitetdə oxuması, sonra iş axtarması və karyera qurması reallığı yeni şəraitdə mühüm dəyişikliklərə məruz qalacaq. Belə təqdirdə təhsil və biznes layihələrdə iştirakın birləşdirilməsi daha yaxşı strategiya ola bilər.

Təhsil və əməyin birgəliyinin təmin edilməsinin uğurlu formalarından biri startap hərəkatıdır. Azərbaycanın SSRİ-nin tərkibində olduğu dövrdə planlı iqtisadiyyat çərçivəsində istedadlı gənclər pioner evlərində və müəssisələrdə fəaliyyət göstərən müxtəlif dərnəklərdə texniki bacarıqlara yiyələnirdilər. Bu, onlara ilkin mərhələdə peşə seçimi etməyə kömək edirdi. Hazırda formalaşan bazar iqtisadiyyatı şəraitində universitetlər öz tələbələrinə nəinki əsas peşə üzrə bilik və bacarıqlara yiyələnməyə, həm də layihələri kommersiyalaşdırmağa kömək edə bilir. İdeya müəllifi olmasalar belə, layihə üzərində işləyərkən tələbələr bir çox faydalı biliklər qazana bilərlər. Sadəcə yaxşı mühəndis və ya texnoloq olmaq kifayət deyil. Biznes proseslərini və insanları idarə etməyi öyrənmək, maliyyə məsələlərini anlamaq da zəruridir. Bu öz biznesini təşkil etmək qabiliyyətinə malik olan və daha çox özünə güvənən bir mütəxəssis olmağa imkan verir. Belə mütəxəssislər öz innovativ layihəsi əsasında öz şirkətini - startapını qura bilir.
Bəs startap nə deməkdir?
Startap yenicə yaranmış (bəlkə də hələ hüquqi şəxsə çevrilməmiş), inkişaf mərhələsində olan və öz biznesini ya yeni innovativ ideyalar, ya da ən yeni texnologiyalar əsasında quran şirkətlərdir. Startap şirkətlərinin xarakterik xüsusiyyətləri maliyyə çatışmazlığı və bazarda zəif, demək olar ki, “partizan” mövqeyində olmalarıdır. Dünya üzrə startaplar əsasən tələbələr tərəfindən yaradıldıqları üçün onları bir çox hallarda “qaraj şirkətlər” adlandırırlar.
“Startap” termini ilk dəfə ABŞ-da 1939-cu ildə meydana gəlmişdir. Həmin dövrdə yüksək texnologiyalar sahəsi üzrə layihələrlə məşğul olan müəssisə və firmaların, demək olar ki, hamısı San-Fransisko şəhəri yaxınlığında Santa-Klare (Kaliforniya) vadisində cəmləşmişdilər. Bu zaman Stenford Universitetinin tələbələri Devid Pakkard və Uilyam Hyülett burada kiçik bir layihə hazırlayaraq onu startap adlandırdılar (start-up ingiliscədən tərcümədə başlamaq deməkdir). Bir müddət sonra bu startap Hyülett-Pakkard kimi nəhəng və uğurlu bir şirkətə çevrildi.
Startapların yaradılmasının, uğurlu inkişafının və mövcudluğunu qoruyub saxlamasının səbəblərindən biri artıq mövcud olan məhsullardan uğurlu şəkildə istifadə edən və yeni məhsulların istehsalı ilə demək olar ki, məşğul olmayan nəhəng korporasiyaların ləngliyidir. Buna görə də yeni ideyaların reallaşdırılması baxımından startaplar öz mobillikləri ilə böyük korporasiyaların rəqibinə çevrilirlər.
Yaxşı yenilikçi ideya yeni startapın yaradılması üçün əsas resurs hesab olunur. Reallığa çevrilməmiş, yalnız kağız və ya sözdə mövcud olan ideya (startap planı) çox dəyərli ola bilər. Bu ideyanın uğurlu olmasını təmin edən digər faktor isə ona tələbatın olmasıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanda “startap” termini daha çox İT ilə assosiasiya olunsa da, əslində bazarın istənilən sahəsinə aid ola bilər.
Tələbələrə və sahibkarlara öz ideyalarını uğurlu şəkildə hazırlamaq, istifadə etmək və satmağa kömək etmək üçün startap hərəkatının təşkili ilə bağlı universitet və biznes mühitində konsensus formalaşıb. Təcrübə göstərdi ki, gənclər üçün öz ideyaları və layihələri ilə birbaşa yüksək rəqabətli bazarlara çıxmaq çətindir. Bu zaman startapların ekosistemi yarandı. İnnovativ ekosistemlərin vəzifəsi novatorlar və ixtiraçılar üçün əlverişli mühitin yaradılmasını təmin etmək, onlara tədqiqat aparmaqda kömək etmək və hüquqi dəstək göstərməkdir. Ekosistemin təşkil edilməsi üçün universitetlər ən uğurlu məkandır. Belə ki, universitet və tələbələr bir-birini tamamlayan biznes tərəfdaşına çevrilirlər. İnnovativ ekosistem universitetlərin həm bilik, həm də startap və texnoloji prioritetlərlə təmin edən bir lider mərkəz kimi qəbul edilməsidir. Ümumilikdə ekosistem elm, istehsalat və biznes arasında olan uçurumu azaltmağa hesablanıb.
Çox mühüm bir üstün cəhət ondan ibarətdir ki, universitetlər innovativ ekosistemlərdə gələcək təhsilin mümkün “xəritəsini” görə və bunu öz təhsil proqramlarında lazımi formada əks etdirə biləcəklər. Şübhəsiz ki, bu, onların nüfuzunun və rəqabətqabiliyyətliliyinin yüksəldilməsinə imkan verəcək.
Arzu edən hər bir şəxs - məktəblilər, tələbələr, evdar xanımlar, biznesmenlər, dövlət qulluqçuları, novatorlar, mütəfəkkirlər, texnoloji startapların yaradıcıları və investorları, yaradıcı insanlar, dövlət idarəetmə sistemində çalışanlar və başqaları innovativ ekosistemlərin iştirakçısına çevrilə bilərlər.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, startap hərəkatında, innovativ biznesin inkişaf etdirilməsində ali məktəblərin, xüsusilə texniki profilli universitetlərin rolunun böyük olması ilə bağlı ciddi gözləntilər var.
Azərbaycanın təhsil, sənaye və iqtisadiyyatına hər zaman töhfələrini vermiş Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti (ADNSU) ölkəmizdə sənayeləşmə və dəyişikliklər dövründə də mühüm rol oynamışdır.
Ali məktəbimizin tarixi Bakıda neft və sənaye bumunun baş verdiyi 19-cu əsrin sonlarına gedib çıxır. Əsası 1888-ci ildə Şəhər Peşə Məktəbi kimi qoyulmuş təhsil ocağının dövrün tələblərinə uyğun olaraq zaman-zaman həm adında, həm də prioritetlərində dəyişikliklər edilmişdir.
1930-cu illərin sənayeləşmə prosesi zamanı Azərbaycan Neft İnstitutu miqyasına və əhəmiyyətinə görə SSRİ-nin aparıcı təhsil ocaqlarından birinə çevrilmişdi. Məhz bu ali məktəbin alimlərinin və məzunlarının gərgin əməyi nəticəsində ölkəmiz İkinci Dünya Müharibəsində qələbəyə böyük töhfələr vermiş, müharibədən sonrakı dövrdə bütün Sovetlər Birliyində yeni neft və qaz yataqlarının kəşf olunmasında əsas rol oynamışlar.
1970-ci illərdə ümummilli lider Heydər Əliyevin Azərbaycanda apardığı sənayeləşmə prosesində yenə də artıq Neft-Kimya İnstitutu adlanan ali məktəbimiz öz kadrları, təhsil və elmə verdiyi müvafiq töhfələrlə yaxından iştirak etmişdir.
ADNSU Azərbaycanda sənayenin yaradılması, elmi, texniki və idarəetmə elitasının formalaşmasında çox aktiv şəkildə iştirak etmişdir. Buna görə də, şübhəsiz ki, ADNSU Azərbaycanda üçüncü sənaye inqilabında da aktiv şəkildə iştirak edəcək.
Təcrübəni tam şəkildə təkrar etmək qeyri-mümkündür. Belə ki, sənayeləşmə texnoloji inkişafın başqa bir səviyyəsində baş verəcək. Bununla belə, aydındır ki, gənclərin mühəndis ixtisaslarına marağının artması qaçılmazdır (ixtisaslar üzrə ADNSU statistikasına baxın). Bunu dinamikadan görmək olar (ölkə üzrə ümumi statistikaya baxın).
Odur ki, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti (ADNSU) də yeni dövrün yaranan çağırışlarına hazır olmalı, ölkənin prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsində yaxından iştirak etməlidir.
Yeni dövrün kontekstində təhsilli və mobil işçi qüvvəsinə tələbat artacaq. Əmək bazarı yalnız yerli səviyyədə deyil, həm də beynəlxalq səviyyədə universitetlər arasında rəqabəti kəskinləşdirəcək. Tələbələr və sahibkarlar üçün vaxtında əlverişli təhsil və innovativ mühit yarada bilən universitetlər elm və istehsalat arasında əlaqəni möhkəmləndirə və özlərinə daha çox abituriyent cəlb edə biləcəklər. Yeri gəlmişkən, tikinti, aqrar və digər sahələrdə nanotexnologiyaların potensialı aşkar edilə və gələcəkdə çoxlu sayda Azərbaycan startap layihələrinin yaranmasına səbəb ola bilər. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının, böyük elmi potensiallı universitetlərin və institutların əməkdaşlığı sayəsində bu, reallaşdırıla bilər. Startap layihələri vasitəsilə innovativ ekosistemlərdə alimlərimizin hazırladıqları layihələrin kommersiya baxımından cəlbedici məhsula çevrilməsini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirmək olar.
Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti də yuxarıda sadalanan faktorları nəzərə alaraq, tələbə və müəllim-professor heyətinin təşəbbüslərinə dəstək vermək məqsədilə Startap və İnnovasiya Mərkəzinin əsasını qoymuş, bu mərkəzdə informasiya texnologiyaları, cihazqayırma və digər sahələrdə innovativ ideyaların reallaşdırılması üçün startap ofisi, laboratoriya və emalatxananı startapçıların ixtiyarına vermişdir. Bundan əlavə, ADNSU rəhbərliyi layihələrin reallaşdırılması, prototiplərin hazırlanması üçün daxili və xarici resurslar hesabına sərmayələrin cəlb olunması, layihələrin təbliği və təşviqi işlərinin, marketinq strategiyasının, reklam, anons və təbliğat tədbirlərinin, layihələrlə bağlı nümunələrin və ya hazır məhsulların yerli və xarici sərgilərdə, konfranslarda, görüşlərdə tanıdılmasının, hüquqi işlərinin həyata keçirilməsinə qədər bir çox məsələlərdə öz dəstəyini göstərir. Bundan əlavə, universitet startap layihələrinin tələbələrin diplom işi kimi həyata keçirilməsinə şərait yaradır.
Yeri gəlmişkən, Nazirlər Kabinetinin 2016-cı ilin doqquz ayının sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına və qarşıda duran vəzifələrə həsr olunmuş iclası zamanı təhsil naziri Mikayıl Cabbarov qeyd etmişdir: “Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində cari ilin yanvarında Ukrayna və İsraildən olan tərəfdaş qurumların iştirakı ilə açılan startap məktəbinin artıq ilk buraxılışı olub. Layihənin məqsədi Azərbaycanda startap hərəkatına töhfə vermək, gənclərin innovativ ideyalarının biznes həllini tapmasına dəstək olmaqdır. Startap məktəblərinin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar məzunlarda “iş yerini tutmaq” deyil, “iş yerini yaratmaq” psixologiyasını formalaşdırır”. Çox gözəl qeyd olunub!
Elə hazırda ADNSU rəhbərliyinin apardığı siyasətin əsas məqsədi cəmiyyətə yalnız diplomlu tələbələr deyil, həmçinin hazır şirkətləri təhvil verməkdir.
Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin qarşısına qoyulmuş tələblərdən biri də Elm, Təhsil və İstehsalat Mərkəzinin yaradılmasıdır. Belə bir kompleks sözügedən 3 sahəni özündə birləşdirəcək, innovativ elmi, təhsili və istehsalatı özündə birləşdirərək bütün bunların kommersiyalaşdırılmasına, ali məktəbin bu sahədən gəlir əldə etməsinə kömək edəcək. ETİ Mərkəzi texnopark kimi fəaliyyət göstərərək, alimlərimizin və tələbələrimizin elmi biliyi və ixtiraları özəl sektorun sərmayələri ilə birləşəcək. Hər bir layihə bu mərkəzin klasterlərində inkişaf etdiriləcək, alimlər və tələbələr öz əqli mülkiyyəti olan layihələrin işlənib məhsul təqdim etməsindən gəlir əldə edəcək, yüzlərlə, minlərlə digər tələbə isə bu klasterlərdə praktika keçmək və iş yeri qazanmaq şansları əldə edəcəklər.
Azərbaycan əmək bazarına dair məlumatlarda göstərilir ki, hazırda işçi qüvvəsi kənd təsərrüfatı, ticarət və digər sahələrdə cəmləşib. Bu o deməkdir ki, işləyən əhalinin 51,5 faizi Azərbaycanın ÜDM-nin yalnız 17,2 faizini təmin edən sahələrdə çalışır. Hasilat sənayesində, əsasən neft-qaz səhasində işləyən əhalinin 0,9 faizi isə ÜDM-in 30,8 faizini təmin edir. Aqrar sahənin texnoloji inkişafı böyük miqdarda işçi qüvvəsinin işdən azad edilməsini qaçılmaz edəcək. Bu işçi qüvvəsinin məşğulluğunu yalnız xidmət və sənaye sahəsində təmin etmək mümkündür.
Azərbaycanın təhsil sistemi əvvəlki sənaye inqilabı (20-ci əsrin ikinci yarısı) zamanı formalaşmış mühəndis-texnoloji ixtisaslı universitetləri saxlamağa nail olub. İndi bizim universitetlər həm özləri yeni reallığa uyğunlaşmalı, həm də öz tələbələrinə bu işdə kömək etməlidirlər. Bu reallığın mahiyyəti iqtisadiyyatın xammal üzərində inkişafı modelindən imtina etmək və diversifikasiya edilmiş, sənaye və ixrac yönümlü modeli formalaşdırmaqdır. Prezident İlham Əliyev tərəfindən imzalanmış “Xarici ölkələrə ixrac missiyalarının təşkilinə, xarici bazarların araşdırılması və marketinq fəaliyyətinə, “Made in Azerbaijan” brendinin xarici bazarlarda təşviqinə, yerli şirkətlərin ixracla bağlı xarici ölkələrdə sertifikat və patentlər almasına, ixracla əlaqəli tədqiqat-inkişaf proqram və layihələrinə çəkilən xərclərin dövlət büdcəsi hesabına ödənilən hissəsinin müəyyənləşdirilməsi və ödənilmə mexanizminin tənzimlənməsi Qaydası”nın təsdiq edilməsi haqqında fərman məhz bu baxımdan başa düşülməlidir. Bu amillər hansı nəticələrə gətirib çıxaracaq?
Azərbaycan universitetləri sürətlə dəyişən dünyada öz yerlərinin axtarışındadırlar. Aydın şəkildə görünür ki, təhsil sahəsinə dair innovativ təkliflərin əksəriyyəti bir qayda olaraq “bu günün problemlərini” həll etməyə meyil edirlər. Bununla belə, hesab edirik ki, həll yolunu başqa bir paradiqmada axtarmaq lazımdır. Bunun üçün hər bir universitet gələcəyə dair öz xəritəsini formalaşdırmalıdır. Bu gələcəyin mərkəzində bizim məzunlarımız olmalıdır. Bu məzunların həyatda qazandıqları uğurlar seçilmiş təhsil strategiyasının ən yaxşı göstəricisidir.

Mustafa BABANLI,
Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye
Universitetinin rektoru, professor.

Fərhad ƏMİRBƏYOV,
Azərbaycan Respublikası
təhsil nazirinin müşaviri.

 

 

 

6 -dən səhifə 1113