XƏBƏR LENTİ

Çərşənbə axşamı, 10 Yanvar 2017 05:46

Rəmzi Yüzbaşovun “Bir kitab haqqında söz” məktubu

Arxiv hər bir xalqın tarix kitabıdır. Bu kitabı vərəqlədikcə bir anlığa keçmişin burulğanında qalan hadisələrin “düyünləri” açılır, illərlə, əsrlərlə qalan qaranlıqların üzərinə işıq salınır.

Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət arxivində saxlanılan “Bir kitab haqqında söz” adlı məktubu həmin həqiqətlərdəndir.

Yazıda vaxtı ilə daşnakların buyruq qulu olmuş, 26 Bakı komissarlarının həbsi zamanı arvad paltarı geyib, aradan çıxmış, uzun müddət sovet-partiya sıralarında yüksək vəzifə tutmuş, Azərbaycan xalqına qarşı əks-siyasət apararaq on minlərlə insanın məhvinə səbəb olmuş Anastas İvanoviç Mikoyanın “Doroqoy borbı” (Mübarizənin yolu) kitabının işıq üzü görməsi ilə əlaqədar Azərbaycan ziyalısı, pedaqoji elmlər namizədi Rəmzi Yüzbaşovun etirazı qələmə alınmışdır.

Vaxtilə bu yazıya qadağa qoyulmuş, onun işıq üzü görməsinə “Çin səddi” çəkilmişdir. Eyni zamanda həmin yazının ünvanına çatmasına da ciddi-cəhdlə uzun müddət mane olunmuşdur. Bu kitabda hadisələrə birtərəfli yanaşıldığından Azərbaycanda 1918-ci il hadisələrinin o dövrdə şahidi olmuş 70 yaşlı Rəmzi Yüzbaşov tərəfindən etirazla qarşılanmış və o, 1973-cü il 12 iyul tarixdə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının ideologiya üzrə katibi M.A.Suslova öz etiraz məktubunu ünvanlamışdır.

Kitabda 1918-ci ilin mart soyqırımı barədə A.Mikoyan nəinki təhriflərə yol vermiş, hətta utanmadan öz millətinin vəhşiliklərini Azərbaycan xalqının adına yazmaqdan belə həya etməmişdir.

Qeyd edək ki, R.Yüzbaşovun “Doroqoy borbı” “memuar”nın müəllifindən, onun sayıqlamağına etirazını yazıb mərkəzin rəhbər orqanlarına göndərməsi o dövr üçün böyük cürət sayılırdı...

Hadisələrin canlı şahidi olmuş on dörd-on beş yaşlı gənci yarım əsrdən çox bir vaxtdan sonra ağır da olsa, həmin illərə qayıtmağa məcbur edən daşnak S.Şaumyan kimi xalqımıza qarşı terror təşkilatçısı və soyqırımı müəllifi “bolşevik” libaslıdan “memuar”da yazılan mədhnamələrin baş alıb getməsidir. “Memuar”da 1918-ci ildə Bakı, Şamaxı, Qubaya qoşun yeridilməsinin səbəbi əmin-amanlığın bərpası, ermənilərin hüququnun müdafiə edilməsi kimi əsas götürülmüşdur. Lakin tarixi həqiqətlərə nəzər yetirdikdə aydın olur ki, bu heç də A.Mikoyanın qeyd etdiyi kimi deyil...

1918-ci ildə S.Şaumyanın imzası ilə Sovet Rusiyasına göndərilən məktub nəticəsində Şamaxıya yüksək şəkildə silahlanmış dəstələrin göndərilməsində məqsədin Azərbaycan xalqına qarşı bir “Səlib yürüşü” olduğu gizlədilmiş, orada yalnız “əmin-amanlıq” yaradılması qeyd edilmişdi. Sual olunur: belə olduğu tərzdə nə üçün məhz Şamaxı qırğınına rəhbərlik etmək erməni millətindən olan, Azərbaycan xalqının ən qatı düşməni S.Lalayevə həvalə edilmişdir?

Ermənilərin 1918-ci ildə Şamaxıda törətdiyi cinayətlər barədə 10 cildə yaxın, 1000 vərəqədən ibarət arxiv sənədləri var. Həmin saralmış vərəqələrdə ermənilərin Azərbaycan xalqına qarşı etdikləri ağlasığmaz vəhşiliklər öz əksini tapıb. Ümumiyyətlə, Azərbaycanda 1918-ci il hadisələrinin ən mükəmməl tədqiqatçısı və arxiv bilicisi, tarix elmləri doktoru Ataxan Paşayev tərəfindən sənədlərin dili ilə qələmə alınıb və “Açılmamış səhifələrin izi ilə” adlı dəyərli kitabda həmin hadisələr haqqında geniş və müfəssəl məlumat verilib.

Tədqiqatçı-alim A.Paşayev yazır: “Şamaxının - /A.K./ 53 kəndində ermənilər 8027 nəfər azərbaycanlını qətlə yetirmişlər ki, onlardan da 4190 nəfəri kişi, 2560 nəfəri qadın və 1277 nəfəri uşaqlar olmuşlar. Hesablamamıza görə, bu kəndlərə dəyən ümumi maddi zərər o dövrün qiymətləri ilə 339,5 milyon manat olmuşdur” (Bax: Ataxan Paşayev “Açılmamış səhifələrin izi ilə” “Azərbaycan nəşriyyatı”, Bakı, 2001, səh.238.). Ermənilərin Qubada da törətdiyi ağlasığmaz faciələr uzun zaman yaddaşlarda yaşamış və vərəqələrə köçürülmüşdür. Təsadüfi deyil ki, 1918-ci ildə Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində ermənilər tərəfindən soyqırıma məruz qalmış, Azərbaycan xalqının bu ağır vəziyyətini tədqiq edilmiş yuxarıda adını çəkdiyimiz əsərdə göstərilən bir fakt da ürək ağrıdıcıdır: “Ölüləri dəfn edən mollanın dediyinə görə, 2800 nəfərin cənazəsinin torpağa tapşırıldığını saymışdı”(Bax: yenə orada, səh. 265). Bəs torpağa tapşırılmayanların sayı nə qədərdir?...

Tədqiqatçı-alim A.Paşayevin həmin kitabında yalnız 31 martda ermənilərin vəhşiliyi nəticəsində on beş min türkün başının kəsildiyi və müxtəlif işgəncələrə məruz qaldığı, erməniləri ifşa edəcək və dünya ictimaiyyətinə çatdırıla biləcək sübutlar öz əksini tapıb.

R.Yüzbaşov tərəfindən qələmə alınan, məlum səbəblərdən işıq üzü görməyən sizə təqdim etdiyimiz “Xatirə xatirələr oyadır” məktubu şaumyanların, mikoyanların və bir çox “yanların” rəhbərliyi ilə azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilmiş soyqırıma qarşı bir cavab nümunəsidir.

ASLAN KƏNAN.

 

XATİRƏ XATİRƏLƏR OYADIR

(Bir kitab haqqında söz)

A.İ.Mikoyanın “Mübarizə yolu” kitabında çoxsaylı sənədlər, müxtəlif xadimlərin fikirləri yer almışdır. Bu onu göstərir ki, A.Mikoyan öz iddialarına hansısa obyektivlik donu geydirməyə çalışırdı. Buna görə də “Mübarizə yolu” kitabına xoşagələn mütaliə əsəri kimi deyil, Azərbaycanın və Qafqazın gələcək tarixçiləri üçün ciddi mənbə kimi baxmaq lazımdır.

Memuarın baş qəhrəmanı, əlbəttə ki, ilk öncə müəllifin özü Anastas İvanoviç Mikoyandır. O, öz uşaqlıq və gənclik illərini çox ətraflı təsvir edir.

Şəxsən mənə bir oxucu kimi A.Mikoyanın siyasi cəhətdən formalaşdığı 1914-1918-ci illəri əhatə edən dövr xüsusilə maraqlı gəldi.

Bu dövr, mənim fikrimcə, A.Mikoyanın 1915-ci ildə daşnaklar tərəfindən təşkil olunmuş drujinaya könüllü yazıldığı və Andranikin sərəncamına keçdiyi vaxtdan başlayır. O vaxt daşnaklar inanırdılar ki, Antantanın Almaniya üzərindəki qələbəsindən sonra Antanta gümüşü məcməyidə erməni burjuaziyasına (onun müharibədə iştirakına görə) “böyük Ermənistan” dövlətini yaratmaq üçün ərazi bağışlayacaq. Bu yalançı ideyaya görə 1915-ci ildə gənc Anastas Mikoyan da vuruşmuşdur.

Amma oxucu sonra sevinclə öyrənir ki, onun bu hərəkəti bizim hörmətli Anastas Mikoyanın həyatında yalnız bir anı təşkil edir. O, tezliklə daşnakların niyyətinin mənasızlığını başa düşür və bolşeviklər partiyasına daxil olur.

Mən tarixi həqiqət naminə bu məktubda Azərbaycandakı 1918-ci il hadisələrinə dair Anastas Mikoyanın bir sıra qeyri-obyektiv iddialarını göstərməyi özümə rəva bilirəm.

Biz canlı şahidlərə yaxşı məlumdur ki, 1918-ci ilin martında, yəni alman-türk işğalçılarının Zaqafqaziya sərhədlərinə soxulmasından çox əvvəl (iki ay öncə) daşnak dəstələri Şamaxıda, Bakıda, Qubada azərbaycanlıları nədənsə türk hesab edərək, onlara qarşı soyqırım törətmişlər.

Daha sonra müəllif tamamilə haqsız olaraq təsdiq edir ki, guya “Erməni milli hissələrinin əsgərlərinin böyük əksəriyyəti türklərə qarşı yaxşı və vicdanla vuruşmuşlar”. Bu sadəcə olaraq gülüncdür. Biz canlı şahidlər daşnaklar tərəfindən yandırılmış Şamaxı şəhərindən yaxşı xatırlayırıq ki, erməni milli dəstələri 1918-ci ilin martında Azərbaycanlı əhaliyə qarşı vəhşicəsinə “vuruşmuşdur”. Onlar yüzlərlə qocanı, uşağı və qadını məscidlərə doldurur, kerosin tökür və yandırırdılar. A.Mikoyan bunumu “vicdanlı” hesab edir?

Həmin erməni dəstələri, məlum olduğu kimi, iki ay sonra türklərlə cəbhələrdə qarşılaşarkən çox pis döyüşmüş, cəbhəni müdafiəsiz qoyaraq vahimə içində geri çəkilmişlər. A.Mikoyan bunumu “yaxşı” hesab edir?

A.Mikoyanın kitabında onun general Andranikə son dərəcə liberal münasibəti məni çox təəccübləndirdi.

Məgər geniş bilik sahibi olan müəllifə məlum deyilmi ki, general Andranik 1918-ci ilin ortalarında keçmiş Erivan, Naxçıvan qəzalarında və Azərbaycanın bəzi rayonlarında qarətlə, Azərbaycan kəndlərinin talan edilməsi və soyqırımla məşğul idi? Bu haqda mənbələr baxın nələr yazır: “Daşnaklar Ermənistanın müsəlman vilayətlərində 200-dən artıq müsəlman kəndini yandırmışlar”.

Məgər Anastas Mikoyana general Andranikin general Denikinlə əlaqəsi məlum deyilmi?

İ.Şaxdin bu haqda görün nə məlumat verir:

“Daşnaklar, hökumət üzvlərindən tutmuş çar hökuməti tərəfindən səylə xidmətə görə general rütbəsi ilə mükafatlandırılmış məşhur Andranikə qədər bütün bağlarla rus ağqvardiyaçıları və ingilis komandanlığı ilə əlaqəli idilər. İ.Y.Saqatelyan məlumat verir ki, “Andranik tərəfindən göndərilmiş yasovul Bort xəstələndi ...və general Denikindən general Andranikə paketin aparılması yubandı”.

Məgər A.Mikoyana məlum deyilmi xaricdəki erməni dairələri general Andraniki öz rəhbərləri hesab edir və buna görə də ona Parisdə abidə qoyublar?

Mən heç cür o fikirləri qəbul etmirəm ki, A.Mikoyan mənim yuxarıda göstərdiyim faktları bilmir və ya bu faktlar ona məlum deyil. Yox, Azərbaycandakı 1918-ci il hadisələrinin bilavasitə iştirakçısı kimi ona daha çox şeylər məlumdur. Lakin o, tam sükutla bunlardan yan keçir.

Yüzbaşov R.

12.07.1973.

 

 

 

Read 150 times