XƏBƏR LENTİ

Xocalı soyqırımından 25 il keçir. Bu faciə illər keçdikcə, hər bir azərbaycanlının qəlbində baş verənlər haqqında yeni həqiqətlər, daha dərin milli təəssübkeşlik hissləri oyadır. Xocalı faciəsi bəşər tarixində ən qanlı, ən dəhşətli, ən qeyri-insani soyqırımının bariz nümunəsidir. Bunu törədən ermənilərə faşist də demək mümkün deyil. Çünki onlar faşistlərdən daha qəddar, daha qeyri-insani barbarlığa yol vermişlər. Bu şəhərdə baş vermiş vəhşiliyə, qırğına diqqət edəndə işğalçıların heyvan şüurundan daha aşağı səviyyəli varlıqlar olduğuna şahid olursan. 

Ermənilər özlüyündə Xocalını işğal etmək iqtidarında deyildilər. Onlar keçmiş Sovet ordusunun 366-cı motoatıcı alayının zirehli texnikası və heyətinin yardımı ilə bu soyqırımı törətdilər. Diqqət edin. Bu hərbi hissədə 49 erməni zabiti və praporşiki xidmət edirdi. Alay 100 hərbi texnikaya, 350 nəfər heyətə malik idi. Təbii ki, yüngül silaha malik xocalılılar zirehli texnikanın qarşısını ala bilməzdilər. Soyqırımı törətməkdə iştirak etmiş 366-cı alay Dağlıq Qarabağdan çıxarılaraq ləğv edilir, heç kim də məsuliyyətə cəlb edilmir, yəni burada hərbi qulluqda olan, məsuliyyət daşıyan erməni zabit və praporşikləri də həmçinin. Xocalı soyqırımından sonra həqiqətlər mərkəzi kütləvi informasiya vasitələri tərəfindən yenidən təhrif olunur. Ermənilər bütün gücləri ilə Dağlıq Qarabağın ilhaqını qanuniləşdirmək istəyirlər. Levon Ter-Petrosyan deyirdi: “Milli öz müqəddəratını təyin etmə - bu, mənim üçün mütləqdir”. Rusiya Prezidentinin milli münasibətlər üzrə müşaviri Qalina Staravoytova onun bu fikrini dəstəkləyirdi: “Təəssüf edirəm ki, mənim rus xalqım bu birləşmə ilə həmrəy deyil, ancaq çox şadam ki, mənim ölkəmin o biri xalqı (erməni-A. C.) buna hazırdır”. MDB hərbi qüvvələrinin mətbuat xidmətindən isə Azərbaycan tərəfindən yayılan məlumatların təxribat olduğu və hərbçiləri ləkələmək üçün yayıldığı bildirilirdi. “Pro-Armenia” agentliyi isə mülki şəxslər arasında ölənlərin olmadığını, 30-40 Azərbaycan əsgərinin həlak olduğunu, 100-nün isə əsir düşdüyünü yayırdı. Mülki şəxslərin meyitlərinə gəldikdə isə Ağdama tərəf geri çəkilən Azərbaycan ordusunun özünün bu meyitləri Xocalı yolunda qoyduğunu iddia edirdi. Fransız jurnalisti Jan-İv Yunet gördüyündən dəhşətə gəlmiş, erməni və ermənipərəst rus mətbuatının dezinformasiyasının əksinə olaraq həqiqətləri yazmışdı: “Biz Xocalı faciəsinin şahidi olduq. Xocalını yüzlərlə müdafiə edənlərin, qocaların, qadınların, uşaqların meyitlərini gördük. Bizə vertolyot da verdilər. Biz quş uçuşu hündürlüyündən Xocalının ətrafını çəkirdik. Lakin ermənilər bizi atəşə tutdular. Çəkilişimiz yarımçıq qaldı. Dəhşətli mənzərə idi. Mən müharibə, alman faşistlərinin qəddarlığı haqqında çox eşitmişəm, ancaq ermənilər beş-altı yaşlı uşaqları, mülki əhalini öldürməklə onları ötüb keçiblər”.
Ermənistanda hər prezident seçkilərində Qarabağ münaqişəsindən kifayət qədər manipulyasiya edilir. Beynəlxalq qurumlar da bu seçkiləri tanıyır və demokratiyaya doğru əhəmiyyətli addım atıldığını da qeyd edirlər. Bu il də Ermənistan seçkilər ərəfəsinə yaxınlaşır və cəbhədə artıq vəziyyəti gərginləşdirir, atəşkəsi tez-tez pozur, ağır silahlardan, artilleriyadan istifadə edir.
Bütün seçkilər bir də onu göstərib ki, erməni siyasi liderləri Azərbaycanın işğal olunmuş əraziləri barədə ədalətli mövqedən çıxış etmək iqtidarında deyillər. Əlləri Xocalı soyqırımının qanına bulaşmış L.T.Petrosyan daha incə, məkrli siyasətlə çıxış edirdi. Prezident olduğu dövrdə işğal etdikləri ərazilərimizdə həm Qərbin, həm də Rusiyanın maraqlı qüvvələrinin dəstəyi ilə etnik təmizləmə aparmış bu “siyasətçi” Qarabağı itirmək təhlükəsindən danışır, hansısa kompromisə işarə edir, Azərbaycanın beynəlxalq layihələri reallaşdırması nəticəsində iqtisadi inkişafa nail olduğundan, ermənilərin isə bu prosesdən Qarabağa görə təcrid olduqlarından bəhs edirdi. Bəs bu işarələr nə məqsədi güdürdü? Azərbaycan bölgədə Avropa-Asiya dəhlizi üçün tranzit ölkəyə, öz enerji resursları ilə Avratlantik məkanda enerji təhlükəsizliyinə təminat verdikcə, bölgənin lider dövlətinə çevrilir. Bu isə L.T.Petrosyanın dediyi kimi, belə getsə Ermənistanı da itirə bilərlər. Yəni Azərbaycan iqtisadi inkişafa nail olsa, bölgənin lider dövlətinə, Avropanın enerji təminatçısına çevrilsə, tarixi həqiqətləri öz strateji partnyoru olmuş aparıcı dövlətlərə qəbul etdirmək iqtidarında olacaqdır. Çünki siyasətin bünövrəsində iqtisadi maraqlar dayanır. Əsrlər boyu vandalizm, barbarlıq, qəddarlıqla etnik təmizləməyə üstünlük verərək, hansısa maraqlı dövlətlərin və qüvvələrin dəstəyi ilə ərazi qazanaraq həm onların, həm də özlərinin mənafeyini təmin etmək siyasəti artıq yaramayacaqdır. Bundan başqa, onlar öz güclərinə o qədər arxayın olmuşlar ki, rəsmi ilhaqa yol vermişlər. Bu isə beynəlxalq miqyasda yolverilməz hesab olunur. Faktlara müraciət edək: 1988-ci il fevralın 20-də DQMV Xalq Deputatları Sovetinin XX çağırış növbədənkənar sessiyası Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinə DQMV-nin Azərbaycan SSR-in tərkibindən Ermənistan SSR-in tərkibinə verilməsi barədə müraciət edib. İyun ayında Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti DQMV-nin Azərbaycan SSR-in tərkibindən alınıb Ermənistana verilməsi barədə SSRİ Ali Sovetinə müraciət edir. Təbii ki, bu həm SSRİ Konstitusiyasına zidd idi, həm də federativ qurum olan imperiyanın özünü məhv edərdi. Buna görə də Ermənistan nəzəri və “hüquqi” cəhətdən məsələni həll edir, SSRİ rəhbərliyi isə praktiki baximdan iş görür, yəni DQMV Moskvanın idarəetməsinə verilir, erməni təxribatçı-terrorçu silahlı dəstələrinə sərbəst fəaliyyət üçün, demək olar ki, hər cür şərait yaradır. Bu da sübutlar. Moskvaya bu müraciətdən sonra Ermənistan SSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti Nazirlər Sovetinə DQMV-nin təsərrüfat, sosial və mədəni həyatına dair kompleks tədbirlər planı hazırlayıb həyata keçirməyi tapşırır (Armenpress, 27.VII.1988-ci il). Moskva isə bu separatizmin qarşısını almır, əvəzində Sov.İKP MK-nın və SSRİ Nazirlər Sovetinin qərarı ilə DQMV-də Ermənistana tədbirlər planını hazırlamaq, həyata keçirmək və nəzarət etmək tapşırılır. Artıq 1989-cu ildə Dağlıq Qarabağda orta məktəbi bitirən məzunlar Ermənistan SSR-in attestatlarını alırlar (“Sovetskiy Karabax” 7 may 1989-cu il). Qeyd edək ki, separatizmin reallaşmasına Moskvanın DQMV-da tətbiq etdiyi xüsusi idarə formaları birbaşa yardım və başçılıq edirdi.
Ermənistan KP MK-nın I katibi S.Arutyunyan Ali Sovetin IX sessiyasında deyir ki, bizim mövqeyimiz belədir, vilayətin əhalisi referendum vasitəsilə öz müqəddəratını təyinetmə yolu ilə taleyini həll etməlidir. Diqqət edin, bu sözlər öz ərazisində sürətlə etnik təmizləmə aparılmasının qarşısını almayan dövlət rəhbərinə məxsusdur. Ermənilərin dövlət orqanı “Kommunist” qəzeti 28 iyul 1989-cu il tarixli sayında Xankəndidəki mitinq barədə yazır ki, Dağlıq Qarabağ xalqının əksəriyyətini təşkil edən ermənilər öz seçimlərini ediblər. Bu DQMV-nin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsidər, bunun alternativi yoxdur.
Separatizmin təsdiqinin biri də bu son seçkidə işğal olunmuş ərazilərimizdə seçki məntəqələrinin təşkil olunmasıdır. Digər inkarolunmaz dəlil də Azərbaycan vətəndaşlığından rəsmən çıxmamış, Dağlıq Qarabağda pasport qeydiyyatında olan R.Köçəryanın Ermənistan prezidenti olmasıdır. Dünyanın heç bir dövləti və təşkilatı bu separatizmə siyasi və hüquqi dəstək verə bilməz.
Bəs azərbaycanlıların vəziyyəti necə idi? 2 avqust 1989-cu il tarixdə Xocalı Kənd Sovetinin özünümüdafiə Komitəsinin adından Ə.O.Hacıyev Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri Elmira Qafarovaya arayış verir ki, DQMV-nin bütün ərazisində azərbaycanlılar çox ağır vəziyyətdədirlər. Daim erməni terrorçularının, hərbi dəstələrinin zorakılığına məruz qalırlar. Xocalı kəndi 4, Kosalar kənd Soveti 6 yaşayış məntəqəsi ilə, həmçinin 5 kənd - cəmi 14 min əhalisi ilə ətraf aləmdən tam təcrid edilib. Ermənistan ekstremistləri DQMV-nin erməni əhalisini tam silahlandırıblar. Qatı millətçilərdən ibarət “böyük Ermənistan” cəbhəsinə daxil olan 80 təxribatçı-terror dəstəsi yaradılıb. Nə xüsusi idarə, nə DTK, nə DİN onların zorakılıqlarının qarşısını vaxtında almaq iqtidarında deyil. SSRİ DİN qoşunları praktiki surətdə ekstremistlərin əlində oyuncaqdırlar. 1988-ci ilin sentyabrında bu qoşunların iştirakı ilə 6-7 min nəfərlik kütlə Xocalıya basqın edib. Digər kəndlərə də onlarla basqınlar, təcavüzlər edilib, ölən və yaralananlar var. Bütün bu dövrdə DQMV-nin azərbaycanlı əhalisi tərəfindən bir dəfə də olsun təxribat baş verməyib. Azərbaycanlılar yalnız öz uşaqlarını, ocaqlarını, şərəf və ləyaqətlərini qoruyublar. Ermənilər qısa müddətdə ərazini təmizləmək üçün geniş masştablı hücuma hazırlaşırlar. Mərkəzi informasiya vasitələri (yəni SSRİ-nin-A.C.) isə hadisələri təhrif edir, azərbaycanlıları günahkar kimi göstərirlər. Ə.Hacıyevin bu arayışı 1992-ci il fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecədə erməni və 366 saylı motoatıcı hərbi alayının birlikdə baş vurduqları XOCALI soyqırımı ilə doğruluğunu təsdiq etdi.
Hadisələrin axarına diqqət etsək görərik ki, torpaqlarımızı zəbt etmək üçün xarici diaspora güvənən, Rusiyadan isə siyasi, hərbi və s. dəstək alan Ermənistanın makroiqtisadiyyatı bu gün artıq Moskvanın ixtiyarındadır. Bu isə müstəqilliyin formallığına gətirib çıxarır. Görünür, L.T.Petrosyan bunu dərk edir, ona görə də ziyanın yarısından qayıtmağı, hələlik Dağlıq Qarabağa veriləcək muxtariyyatla kifayətlənməyi, vaxt qazanıb iqtisadiyyatı qurmağı və bunun üçün də qonşu dövlətlərlə münasibətləri normallaşdırmağı düşünür. Çünki nə qədər ki mifik “Böyük Ermənistan” xəritəsi ermənilərin ideologiyasına çevrilib, nə qədər ki bütün dünyanı hörümçək toru kimi sarmış istər təxribatçı-terrorçu, istər ideoloji, istər siyasi, istər iqtisadi, istər mədəni və s. yönümlü təşkilatlar olsun, fəaliyyətlərinin əsasında məhz bu mifi reallaşdırmaq durur - nə Ermənistan dövləti, nə də hər hansı bir təşkilatı terror və təxribatdan əl çəkməyəcək, hər bir doğulan erməni yalan tarixlərini bərpa etməyə, bunun üçün yaradılmış hər növ “yaradıcılıq sahələrinə” xidmət edəcək, günahsız insanların qətllərini dayandırmaq mümkün olmayacaq.
İşğalçılar 1988-ci ildə DQMV-də separatizm hərəkatına başlayanda SSRİ Ali Sovetinin erməni deputatları və digər başbilənləri xəbərdarlıq edirdilər ki, vilayətin Ermənistana birləşdirilməsi baş verməsə, “Fələstin problemi” kimi, bir hal yaranacaq. L.T.Petrosyan bəlkə də elə Fələstin muxtariyyatı kimi bir qurum əldə edib, fələstinlilərin təcrübəsini Qarabağda tətbiq etmək istəyir. Axı beynəlxalq qurumlar onlardan güzəştə getməyi tələb edir, ideologiyaya döndərdikləri mifdən isə nə əl çəkməyi, nə də həqiqəti ortaya qoyacaq bir beynəlxalq elmi-tarixi komissiya yaratmağı tələb etmir? Bu da ermənilər üçün yenə də şansdır. Petrosyana görə, bu halda ən düzgünü muxtariyyatı əldə edib müvəqqəti də olsa, marığa yatmaqdır.
Belə halda azərbaycanlılar fəaliyyətlərini hansı istiqamətdə qurmalıdırlar ki, həm həqiqət aşkar olsun, həm işğal olunmuş ərazilər azad olunsun, həm də ermənilərin növbəti təcavüzlərinin qarşısını ala bilsinlər? Biz şahidik, 1988-ci ildən bəri bir nəfər də olsun Ermənistan dövlət başçısı konstruktiv mövqe tutmayıb, indiki prezident keçmiş müdafiə naziri Serj Sarkisyan isə hərbi cinayətkar və soyqırım müəlliflərindən biridir. Qeyri-insani xarakterə malik və mənəviyyatsız Serj Sarkisyan Britaniya jurnalisti Tomas de Vaala müsahibəsində demişdir: “Xocalıdan qabaq azərbaycanlılar düşünürdü ki, ermənilər mülki əhaliyə əl qaldıra bilməyən xalqdır. Biz bu stereotipi sındırdıq” (Tomas de Vaal, Qarabağ: Ermənistan və Azərbaycan sülh və savaş yollarında (Nyu York və London, Nyu York Universiteti Nəşriyyatı, 2003, səh. 172). Dünya praktikası aydın göstərir ki, informatik mübarizənin son nöqtəsi müharibə ilə nəticələnir. Ermənilər öz yalan tarixləri və dezinformasiyaları ilə beynəlxalq ictimaiyyəti inandırdılar və soyqırımı və kütləvi qırğınlarla ərazimizin 20 faizini işğal etdilər. İndi isə Azərbaycan həqiqətləri ilə üz-üzə gəliblər. Ölkəmizin rəhbərliyi və xalqımız geniş informatik cəbhədə hücumdadır. Dünya ölkələrinin qanunverici orqanları Xocalı soyqırımını tanımağa başlayıb. Bu günlərdə 15-ci ölkənin (Cibuti) parlamenti də bu faciəni qətliam kimi qiymətləndirib. Azərbaycan Milli Məclisi beynəlxalq konvensiyalara və hüquqi aktlara uyğun gələn bu Xocalı qətliamının soyqırımı kimi tanınması üçün ölkələrin parlamentlərinə və beynəlxalq parlament təşkilatlarına müraciət edib.
Castin Makkarti “ Erməni terrorizmi: tarix zəhər və zəhər əleyhinə kimi”/”Armyanskiy qenosid”: mif i realnost”, Baku-1992/ yazısında deyir ki, erməni terrorunun əsasında pis tarix durur. Yalnız yaxşı tarix bu xəstəliyi sağalda bilər. Alınan dərs açıq göstərir ki, sükut kömək etmir. Əgər dünya inanırsa ki, türklər günahkardır, qatilləri dayandırmaq mümkün olmayacaq. Erməni terroruna qarşı ən yaxşı silah tarixin öyrənlməsidir. Daha doğrusu, ən yaxşı silah həqiqətdir.
Beləliklə, Qərb həqiqətsevərləri bizdən bütün doğru tarixi yorulmadan, usanmadan bütün çılpaqlığı ilə dünyaya yaymağı, ən əsası isə əllərini əsrlər boyu günahsız insanların qanına batırdıqlarını özlərinin də görməsi üçün qarşılarına real tarixi güzgü qoymağı məsləhət görürlər. Biz doğrudan da informatik blokadanın Xocalı soyqırımına yol açdığının şahidi olmuşuq.
İnformatik mübarizə sahəsində dövlət rəhbəri İlham Əliyevin və Azərbaycan Respublikasının birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, UNESCO-nun və İSESCO-nun xoşməramlı səfiri, millət vəkili Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə səmərəli və təsirli tədbirlər görülür. Bir çox vətənpərvərlərimiz və ziyalılarımız da bacardıqları qədər fəaliyyət göstərirlər. Beləliklə, ermənilərin əsrlər boyu yaradıb bütün dünyaya yaydıqları dezinformasiyaları, yalan tarixlərini faş etmək üçün hər ziyalı, hər bir soydaş və hər bir vətəndaşımız səfərbər olmalıdır. Bunu Ana Vətən tələb edir.

Ataş CƏBRAYILOV,
“Respublika”.

 

 

 

Fevralın 24-də ABŞ Azərbaycanlılar Şəbəkəsi (USAN) Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü ilə əlaqədar Ermənistanın Vaşinqtondakı səfirliyi qarşısında etiraz aksiyası keçirib.

Aksiyada Azərbaycan və türk icmalarının Vaşinqtonda və onun ətrafında yaşayan üzvləri iştirak ediblər. Nümayişçilərin əllərindəki plakatlarda Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü və Xocalı soyqırımı haqqında faktlar əks olunub. Bannerlərdə dünya birliyinə müraciətlə Xocalı soyqırımını dövlət səviyyəsində tanımaqla bağlı şüarlar, həmçinin bu soyqırımının ABŞ-ın 20-dən çox ştatı və dünyanın bir sıra ölkələri tərəfindən tanınması və pislənməsi haqqında məlumatlar yer alıb. Bəzi plakatlarda Xocalıda törədilmiş kütləvi qırğının əsas təqsirkarları, o cümlədən Ermənistanın indiki prezidenti Serj Sarkisyan, bu ölkənin keçmiş prezidenti Robert Köçəryan, keçmiş müdafiə naziri Seyran Ohanyan, erməni terroru ideoloqlarından olan Zori Balayan və beynəlxalq terrorçu Monte Melkonyan təsvir edilib. Plakatlarda, həmçinin Ermənistan ordusunun ötən ilin aprel ayında həyata keçirdiyi təxribat haqqında faktlar yer alıb.

Aksiya zamanı “Ermənistan - qeyri-müstəqil nökər dövlət”, “Erməni terrorunu pisləyin!”, “Xocalı qırğını bir daha təkrarlanmamalıdır!”, “Ermənistan etnik təmizləmədə təqsirkardır!”, “Ermənistana ar olsun!”, “Ermənistan, Qarabağdan rədd ol!”, “Uşaq qatilləri”, “Ermənistan vassal dövlətdir”, “Amerikalı vergi ödəyicilərindən pul diləndiyiniz yetər!”, “Biz Xocalını unutmayacağıq!”, “Azərbaycan torpaqlarından əl çəkin!”, “Ermənistan, beynəlxalq hüquqa riayət et!”, “Sarkisyan, Ohanyan cinayətkardırlar” və sair şüarlar səslənib.

Etiraz aksiyasının iştirakçıları Ermənistan hökumətini Xocalı soyqırımını tanımağa çağırıb. Həmçinin erməni silahlı qüvvələrinin Azərbaycandan dərhal çıxarılmasını, girovların azad olunmasını və azərbaycanlı məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtması üçün şəraitin yaradılmasını tələb ediblər. İcma üzvləri Ermənistan hökumətini Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionunun digər yaşayış məntəqələrində, o cümlədən Malıbəyli, Quşçular, Ağdaban və Qaradağlıda da dinc azərbaycanlı əhalinin kütləvi şəkildə qətlə yetirilməsi faktlarını tanımağa çağırıblar.

Aksiya iştirakçıları Ermənistanın BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822, 853, 874 və 884 nömrəli qətnamələrinin tələblərini yerinə yetirməklə bağlı çağırışlar ediblər.

Qeyd edək ki, ABŞ Azərbaycanlılar Şəbəkəsi Xocalı qətliamı qurbanlarının xatirəsinə ehtiram əlaməti olaraq bu kütləvi qırğının tanınması tələbləri ilə hər il etiraz aksiyası keçirir. Bununla yanaşı, şəbəkə artıq 10 ildir Amerika ictimaiyyətini Xocalı soyqırımı barədə məlumatlandırmaq üçün hər il bir neçə kampaniya keçirir.

 

AZƏRTAC

 

 

 

Fevralın 25-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ictimai-siyasi məsələlər üzrə köməkçisi, tarix elmləri doktoru, professor Əli Həsənovun Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümünə həsr olunmuş “Xocalı soyqırımı: Səbəbləri, nəticələri və beynəlxalq aləmdə tanınması” və “Azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətinin mərhələləri” kitablarının təqdimatı keçirilib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, dövlət və hökumət rəsmilərinin, Milli Məclisin deputatlarının, tanınmış elm və mədəniyyət xadimlərinin, xarici ölkələrin Azərbaycandakı səfirlərinin, KİV təmsilçilərinin iştirak etdikləri tədbiri Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurası təşkil edib.
Əvvəlcə torpaqlarımızın azadlığı uğrunda şəhid olan Vətən övladlarımızın xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib.
Tədbirdə çıxış edən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurası Katibliyinin icraçı direktoru Fərasət Qurbanov bildirib ki, bu gün Azərbaycan xalqının dəhşətli faciələrindən biri olan Xocalı soyqırımı qurbanlarının əziz xatirəsi yad edilir. İyirmi beş il bundan əvvəl ermənilərin Xocalıda törətdikləri soyqırımı aktı bütün insanlığa və bəşəriyyətə qarşı yönəlmiş ən ağır cinayətlərdən biridir. Bu soyqırımı tarixdə yaddaşlardan heç vaxt silinməyən Xatın, Ruanda, Srebrenitsa və Holokost kimi dəhşətli faciələrdən heç də geri qalmır. O qeyd edib ki, xalqımıza qarşı etnik təmizləmə, soyqırımı haqqında məqalələr, kitablar yazsaq da, ən müxtəlif aksiyalar təşkil etsək də yenə də azdır.
Vurğulanıb ki, bu gün təqdimatına toplaşdığımız “Xocalı soyqırımı: Səbəbləri, nəticələri və beynəlxalq aləmdə tanınması” və “Azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətinin mərhələləri” adlı kitablar Azərbaycanın haqq səsinin dünyaya çatdırılmasında mühüm rol oynayacaq. Hər iki nəşrdə son iki əsrdə azərbaycanlılara qarşı erməni millətçiləri tərəfindən məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilən etnik təmizləmə, soyqırımı və təcavüzkarlıq siyasətinin ayrı-ayrı mərhələləri təhlil olunub.
“Azərbaycan Respublikası Dağlıq Qarabağ Bölgəsinin Azərbaycanlı İcması” İctimai Birliyinin Əlaqələndirmə Şurasının sədri, Qarabağ Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri, siyasi elmlər doktoru Elçin Əhmədov kitablar haqqında geniş məlumat verərək bildirib ki, yeni nəşrlərdə xarici mənbələrdən və tarixi faktlardan istifadə olunmaqla, erməni millətçiləri tərəfindən Azərbaycan xalqına qarşı məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilən etnik təmizləmə, soyqırımı və təcavüzkarlıq siyasətinin səbəb və nəticələri dolğun və sistemli şəkildə təhlil edilir, millətçi-şovinist siyasətin mahiyyəti yerli və xarici oxuculara çatdırılır. Qeyd edilib ki, kitabların xüsusi əhəmiyyət kəsb etməsini şərtləndirən başlıca amillərdən biri də onların 8 dildə - Azərbaycan, türk, rus, ingilis, fransız, alman, ərəb və Çin dillərində nəşr olunmasıdır. Bu, təkcə tariximizin qanlı səhifələrinin öyrənilməsi və yaddaşlarda həkk olunması deyil, eləcə də Ermənistanın dövlət terrorizmi siyasətinin dünya ictimaiyyətinə daha geniş miqyasda çatdırılması və ifşa olunması baxımından çox önəmlidir.

 


“Xocalı soyqırımı: Səbəbləri, nəticələri və beynəlxalq aləmdə tanınması” adlı monoqrafiyada XX əsrin sonunda Ermənistanın Azərbaycana ərazi iddiaları və təcavüzkarlığı, o cümlədən 1988-1993-cü illərdə azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə və soyqırımı siyasəti elmi mənbələrə əsasən araşdırılır. Xüsusilə XX əsrin sonunda ermənilərin Xocalıda törətdikləri soyqırımı aktı bəşəriyyətə qarşı ən ağır cinayətlərdən biri kimi qiymətləndirilib. Kitabda 1992-ci il fevralın 26-da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Xocalı şəhərinin işğalı zamanı dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı törədilən vəhşiliklər xarici mənbələrə əsasən geniş təhlil edilir. Xocalı soyqırımı ermənilərin azərbaycanlılara qarşı məqsədyönlü şəkildə həyata keçirdikləri ən ağır cinayət kimi araşdırılır. Həmçinin Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhərinin strateji əhəmiyyətini şərtləndirən səbəblər öyrənilir.
Elçin Əhmədov deyib ki, “Azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətinin mərhələləri” adlı kitabda isə erməni millətçilərinin təcavüzkar siyasəti nəticəsində XX əsrdə azərbaycanlıların 4 dəfə - 1905-1906-cı, 1918-1920-ci, 1948-1953-cü və 1988-1993-cü illərdə soyqırımı və etnik təmizləmələrə məruz qalması mənbələrə əsasən təhlil edilir. Monoqrafiyada erməni millətçilərinin ərazi iddiaları, azərbaycanlılara qarşı həyata keçirdikləri terror, etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətindən bəhs olunur. Nəşrdə 1918-1920-ci illərdə ermənilər tərəfindən törədilmiş soyqırımlarının Bakı, Quba, Şamaxı ilə yanaşı, Şuşada, İrəvan quberniyası ərazisində, Zəngəzurda, Naxçıvanda, Şərurda, Ordubadda, Qarsda və başqa bölgələrdə davam etdirilməsi nəticəsində on minlərlə azərbaycanlının qətlə yetirilməsı elmi mənbələrə əsasən tədqiq edilir.
Kitabda xarici dillərdə Azərbaycan tarixinin ayrı-ayrı dövrlərinə dair sənədlər və xəritələr, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınması ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qətnamələr, Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Azərbaycanın işğal olunmuş əraziləri haqqında məlumatlar və fotolar da yer alıb. Monoqrafiyaları xarici dillərə AZƏRTAC-ın əməkdaşları tərcümə ediblər.
Milli Məclisin deputatı, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Qafqazşünaslıq İnstitutunun direktoru Musa Qasımlı deyib ki, bu gün xalqımız üçün çox ağır bir gündür, ermənilərin Xocalıda törətdikləri soyqırımının 25 illiyini qeyd edirik. Azərbaycanın hər yerində, xarici ölkələrdə bu soyqırımının ildönümü qeyd olunur. Bu tədbirlər, toplantılar faciələrimizdən ibrət dərsi almaq və gələcəyə hədəflərimizi müəyyənləşdirmək baxımından çox böyük əhəmiyyət daşıyır.
Təqdimatı keçirilən kitabları Azərbaycan siyasətşünaslıq elmində ciddi hadisə hesab edən alim deyib ki, bu nəşrlər ayrı-ayrı qriflər altında çap olunsa da, əslində mahiyyəti, ideyası, fəlsəfi baxışına görə bir-biri ilə bağlı olan əsərlərdir. Ermənilərin Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi, yerləşdirilməsi və xalqımıza qarşı törətdikləri soyqırımları bu kitablarda çox sistemli şəkildə öz əksini tapıb. “Xocalı soyqırımı: Səbəbləri, nəticələri və beynəlxalq aləmdə tanınması” və “Azərbaycanlılara qarşı etnik təmizləmə və soyqırımı siyasətinin mərhələləri” kitabları tədqiqatçılar üçün dəyərli mənbələrdir. Müəllif bu əsərləri ilə tədqiqatçılara araşdırma aparmaları üçün yeni istiqamətlər verib. Hər iki kitab tarixçilər, xarici siyasət məsələləri ilə məşğul olan mütəxəssislər, həmçinin geniş oxucu auditoriyası üçün qiymətli mənbədir.
Bu nəşrlərin üstünlüklərindən biri də onların səkkiz dildə hazırlanmasıdır. Bu da kitabların dünyada təxminən 3 milyard insan tərəfindən oxunmasına imkan verəcək. Azərbaycanda indiyədək heç zaman bu qədər dildə tarixi, siyasi ədəbiyyat çap olunmayıb. Eyni zamanda, kitablarda mühüm tarixi sənədlərin əksini tapması vacib məsələdir.
Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri Erkan Özoral ermənilərin zaman-zaman Azərbaycan xalqına, eləcə də türklərə qarşı törətdikləri vəhşiliklərdən söz açıb. XX əsrin əvvəllərində, ortalarında və axırlarında ermənilər həm Anadolu, həm də Azərbaycan torpaqlarında qanlı cinayətlər törədiblər. Bunlar sadəcə Azərbaycana qarşı məkrli plan deyildi, eyni zamanda, bütün türkləri hədəf alan, hamımızı məhv etməyi, “Böyük Ermənistan” dövləti qurmağı planlaşdıran mənfur siyasətin bir hissəsi idi. Xarici güclər bizləri hər zaman zəiflətmək üçün əllərindən gələni ediblər, lakin heç vaxt istəklərinə nail olmayıblar və ola da bilməyəcəklər.
Diplomat deyib ki, ermənilər XX əsrin sonlarında azərbaycanlılara qarşı növbəti etnik təmizləmə və soyqırımı siyasəti həyata keçiriblər. Nəticədə Azərbaycanda bir milyondan artıq qaçqın və məcburi köçkün problemi yaranıb.


Səfir vurğulayıb ki, bu kitablar Azərbaycan xalqının başına gətirilən müsibətlər haqqında həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında mühüm rol oynayacaq.
Tədbirdə çıxış edən Milli Məclisin deputatları Çingiz Qənizadə, Elman Nəsirov, Hikmət Məmmədov, “525-ci qəzet”in baş redaktoru Rəşad Məcid və Azərbaycan Milli Qeyri-Hökumət Təşkilatları Forumunun prezidenti Rauf Zeyni kitabların tarixi əhəmiyyətindən, Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya çatdırılmasına verəcəyi töhfədən danışıblar.
Bildirilib ki, bu kitablar mövzu və ideya baxımından bir-birini tamamlayır. Kitablarda bu vaxtadək akademik dövriyyədə olmayan mənbələrdən istifadə edilib. Bu kitablar lokal milli yaddaş funksiyasını yerinə yetirir. Ona görə ki, sadəcə bir mövzuya həsr olunub.
Kitabın məziyyətlərindən söz açan natiqlər deyiblər ki, əsərlərdə erməni və rus müəlliflərinə istinadən tarixi faktlar şərh olunur. Əsərlər Azərbaycan tarixinin elmi əsaslarla dərk edilməsi baxımından da olduqca əhəmiyyətlidir, milli yaddaşımız üçün yaxşı bələdçidir, eyni zamanda, dünya erməniliyini, erməniçilik ideologiyasını və erməni işğalını anlamaq üçün yaxşı bir mənbədir. Bu kitablar hazır ssenaridir və onların əsasında maraqlı film çəkmək olar. Vurğulanıb ki, Azərbaycan xalqının uzun illər ərzində məruz qaldığı erməni təcavüzü barədə bilgilərə daha çox ehtiyacın duyulduğu hazırkı vaxtda tədqiqat sahəsində yeni bir istiqamətin, yəni, hadisələrin sistemli şəkildə öyrənilməsinin təməlini qoyan bu əsərlərin nəşri xüsusi önəmə malikdir.
Tədbirdə çıxış edən Əli Həsənov bildirib ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin “Xocalı soyqırımının iyirmi beşinci ildönümü haqqında” Sərəncamında, Prezident Administrasiyasının rəhbəri Ramiz Mehdiyevin sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Xocalı soyqırımının iyirmi beşinci ildönümünün keçirilməsinə dair tədbirlər planı”nda Xocalı soyqırımı haqqında həqiqətlərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması ilə bağlı qarşıda duran hədəflər və digər vacib məsələlər əksini tapıb. Bildiyiniz kimi, Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın, Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın yorulmaz səyləri sayəsində Xocalı həqiqətlərinin beynəlxalq aləmdə geniş yayılması, eləcə də qətliama siyasi-hüquqi qiymət verilməsi ilə bağlı səmərəli işlər görülür. Bu sistemli işin nəticəsidir ki, dünyanın 10-dan artıq ölkəsinin parlamenti, ABŞ-ın 20-dən çox ştatının qanunverici orqanı, həmçinin İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Xocalı qətliamını soyqırımı kimi tanıyıb. Bu kitabların nəşri də məhz bu istiqamətdə reallaşdırılan tədbirlərin mühüm tərkib hissəsidir.
Tədbirin iştirakçıları adından xanım Mehriban Əliyevanı Birinci vitse-prezident təyin olunması münasibətilə təbrik edən Prezidentin köməkçisi deyib ki, bu təyinat xalqımıza, dövlətimizə, millətimizə qarşıdakı illərdə töhfələr verəcək. Bu təyinat nəticəsində dövlət idarəçiliyində dinamizm müşahidə ediləcək. Xaraktercə dinamik insan olan Mehriban Əliyevanın bu xarakterinin dövlət idarəçiliyinə sirayət edəcəyinin şahidi olacağıq.
Xatırladaq ki, hər iki kitabın buraxılışına məsul Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyinin (AZƏRTAC) baş direktoru Aslan Aslanov və elmi redaktoru siyasi elmlər doktoru Elçin Əhmədovdur.

AZƏRTAC

Fevralın 25-də Yeni Azərbaycan Partiyasının təşkilatçılığı ilə Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü ilə bağlı tədbir keçirilib.

AZƏRTAC xəbər verir ki, əvvəlcə Xocalı qurbanlarının xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib.

YAP sədrinin müavini-icra katibi, Baş nazirin müavini Əli Əhmədov Xocalı faciəsinin Azərbaycan xalqına və bəşəriyyətə qarşı törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biri olduğunu deyib. Bildirib ki, 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri keçmiş SSRİ-nin Xankəndi şəhərində yerləşən 366-cı motoatıcı alayının zirehli texnikası və hərbi heyətinin köməyi ilə Xocalı şəhərində yüzlərlə günahsız dinc əhaliyə, o cümlədən qadın, qoca və uşaqlara qarşı ən qəddar cinayətlər törədiblər. Soyqırımı nəticəsində 613 Xocalı sakini vəhşicəsinə öldürülüb. Onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i yaşlı insanlardır. O müdhiş gecədə 8 ailə tamamilə məhv edilib, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 uşaq valideynlərindən birini itirib.

Bu əməllərin qabaqcadan düşünülmüş qaydada, milli mənsubiyyətinə görə insanların tamamilə və ya qismən məhv edilməsi niyyəti ilə törədildiyini deyən Baş nazirin müavini qeyd edib ki, Xocalı soyqırımı özünün siyasi-hüquqi qiymətini yalnız ümummilli lider Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra alıb və bundan sonra Azərbaycan reallıqlarının beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması üzrə məqsədyönlü tədbirlər görülməyə başlanılıb. Məhz Ulu Öndərin təşəbbüsü ilə 1994-cü ildə Azərbaycan Milli Məclisi fevralın 26-nı Xocalı Soyqırımı Günü elan edib.

Əli Əhmədov diqqətə çatdırıb ki, bu gün dünya ictimaiyyətinin Xocalı həqiqətləri barədə məlumatlandırılması istiqamətində işlər davam etdirilir. Baş nazirin müavini Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən “Xocalıya ədalət!” kampaniyasının bu istiqamətdə böyük rolunun olduğunu diqqətə çatdırıb. Qeyd edib ki, artıq bir sıra ölkələrin parlamentləri, ABŞ-ın 20-dən çox ştatının qanunverici orqanları və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı Xocalı soyqırımını tanıyan və qınayan sənədlər qəbul ediblər.

YAP İdarə Heyətinin üzvü, Milli Məclis sədrinin müavini Bahar Muradova Xocalı faciəsinin dünyaya tanıdılması istiqamətində görülən işlərdən danışıb. Bildirib ki, Azərbaycanın bu sahədə müdafiə deyil, hücum xarakterli mübarizə üsulu seçməyə haqqı var. Çünki beynəlxalq təşkilatlar, xüsusilə ATƏT-in Minsk qrupu bu məsələdə hələ də konkret tədbirlər görmür. Bu təşkilatlar ya birdəfəlik üzərlərinə götürdükləri missiyanın öhdəsindən gəlib Dağlıq Qarabağ münaqişəsini həll etməli, işğalçı Ermənistanın əməllərinə qiymət verməli, ya da bacarıqsızlıqlarını etiraf edib geri çəkilməlidirlər. O zaman Azərbaycan öz torpaqlarının geri qaytarılmasının öhdəsindən gələcək. Çünki ölkəmiz buna qadirdir.

B.Muradova bildirib ki, Xocalı soyqırımından 25 il keçməsinə baxmayaraq, bu faciə hələ də unudulmayıb və bütün dünyada tanıdılması üçün işlər ən yüksək səviyyədə aparılır və nəticələr göz qabağındadır. Yeni Azərbaycan Partiyası bu faciənin tanıdılması istiqamətində öz səylərini davam etdirir.

YAP Xətai rayon təşkilatının sədri, parlamentin deputatı Hüseynbala Mirələmov, YAP Xocalı rayon təşkilatının sədri Arif Əliyev və Yeni Azərbaycan Partiyası Sabunçu rayon Gənclər Birliyi İdarə Heyətinin üzvü Nəbi Hacıyev çıxış edərək Xocalı soyqırımının səbəb və nəticələri, bu faciənin beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində atılmış addımlardan bəhs ediblər. Bildirilib ki, bu qətliam təkcə azərbaycanlılara deyil, bütün insanlığa qarşı ən ağır cinayətlərdən biridir. Xocalı soyqırımı ilə bağlı reallıqların beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması sahəsində ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi kursu bu gün Prezident İlham Əliyev tərəfindən müvəffəqiyyətlə davam etdirilir.   

 

 

AZƏRTAC

 

 

 

 

İran tərəfdən Azərbaycan iqtisadiyyatına ümumilikdə 2,7 milyard ABŞ dolları investisiya yatırılıb.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu sözləri fevralın 25-də iqtisadiyyat naziri, Azərbaycan Respublikası ilə İran İslam Respublikası arasında iqtisadi, ticarət və humanitar sahələrdə əməkdaşlıq üzrə Dövlət Komissiyasının həmsədri Şahin Mustafayev Azərbaycan-İran iqtisadi əlaqələrinə dair mətbuat konfransında deyib.
Tədbirdə nazir Şahin Mustafayev Azərbaycan-İran iqtisadi əlaqələrinə, əməkdaşlıq perspektivlərinə və Azərbaycan nümayəndə heyətinin bu yaxınlarda İran İslam Respublikasına səfərinə dair KİV nümayəndələrini maraqlandıran sualları cavablandırıb.

 


Nazir Ş.Mustafayev bildirib ki, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev İran İslam Respublikası ilə əlaqələrə böyük önəm verir. Son 3 ildə Azərbaycan və İran Prezidentləri 7 dəfə görüşüb, Azərbaycan və İran nümayəndə heyətləri 100-ə yaxın qarşılıqlı səfər həyata keçirib, 40 sənəd imzalanıb, Dövlət Komissiyasının 3 iclası təşkil olunub. Azərbaycanda iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində 538 İran investisiyalı şirkət fəaliyyət göstərir və İran tərəfdən Azərbaycan iqtisadiyyatına ümumilikdə 2,7 milyard ABŞ dolları investisiya yatırılıb. Bununla belə, ölkəmizə investisiya qoyuluşu üçün geniş imkanlar var. Azərbaycan şirkətləri də İranda fəaliyyət göstərir. İran Azərbaycanın mühüm ticarət tərəfdaşlarındandır və 2016-cı ildə ölkələrimiz arasında ticarət dövriyyəsi 70 faizə yaxın artıb.
Ş.Mustafayevin sözlərinə görə, Azərbaycan və İran arasında imzalanmış “Xudafərin” və “Qız Qalası”, eləcə də “Ordubad” və “Marazad” sazişləri hər iki tərəfdən qüvvəyə minib. “Şimal-Cənub” beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin I mərhələsi yekunlaşmaq üzrədir. Artıq Azərbaycanda 8,3 kilometrlik dəmir yolu xətti və dəmir yolu körpüsü hazırdır. İranda 1,7 kilometr dəmir yolu xəttinin və terminalın tikintisi davam edir. Nəqliyyat dəhlizinin tərkib hissəsi olan Qəzvin-Rəşt dəmir yolu xətti üzrə isə işlərin 90 faizdən çoxu tamamlanıb və 2017-ci ildə yekunlaşdırılacaq. Ötən il 330 kilovolt Muğan (İmişli-Parsabad) elektrik xətti istismara verilib, elektrik satışı üzrə Çərçivə Sazişi imzalanıb. 2016-cı ildə Neftçala Sənaye Zonasında birgə avtomobil istehsalı zavodunun, bu ilin yanvarında isə Pirallahı Sənaye Parkında Azərbaycan-İran birgə layihəsi olan əczaçılıq zavodunun təməli qoyulub.
Ş.Mustafayev qeyd edib ki, İran tərəfi ilə aparılan danışıqlar və keçirilən görüşlər, eləcə də iş adamları arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsinə göstərilən maraq belə birgə layihələrin sayının çox olacağını deməyə əsas verir. Ötən il həmçinin, Azərbaycan və İran arasında iqtisadi, nəqliyyat və turizm sahələrində əməkdaşlığın davamlı inkişafına töhfə verəcək Naxçıvan-Culfa-Təbriz-Tehran-Məşhəd dəmir yolu ilə sərnişin qatarı işə düşüb. Bu yolla il ərzində 12 min sərnişin daşınacaq. Yaxın vaxtlarda Urmiya-Qəbələ birbaşa hava reysi açılacaq.
“2016-cı ildə iş adamlarının iştirakı ilə 15 biznes forum, işgüzar görüş və sərgilər keçirilib. Viza rejiminin sadələşdirilməsi nəticəsində 2017-ci ilin əvvəlindən başlayaraq İran vətəndaşları 3 gün ərzində elektron vizalar ala bilir. Prezident İlham Əliyevin yeni Sərəncamı ilə bütün sərhəd-keçid məntəqələrində viza verilməsi təmin ediləcək, turistlərin sürətli keçidi üçün xüsusi zolaqlar yaradılacaq, sərhəd məntəqələrinin iş saatları artırılacaq. Bütün bunlar isə, iş adamları arasında əlaqələrin genişlənməsinə imkanlar açır. 2017-ci il üçün beynəlxalq yükdaşımalarında mübadilə edilən icazələrin sayının 10 minə çatdırılması barədə razılığa gəlinib. Bütün bunlar əlaqələrin inkişafı, iş adamları arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır”, - deyə nazir vurğulayıb.
Azərbaycan nümayəndə heyətinin İran İslam Respublikasına səfəri barədə məlumat verən nazir Şahin Mustafayev qeyd edib ki, səfər çərçivəsində əsasən İranın regionları ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi imkanları müzakirə edilib, bu məqsədlə bir sıra ikitərəfli görüşlər keçirilib, Ərdəbil və Urmiyada biznes-forumlar təşkil edilib, AZPROMO, Sahibkarlar Təşkilatları Milli Konfederasiyası, Urmiya və Ərdəbilin Ticarət, Sənaye və Kənd Təsərrüfatı palataları arasında 4 anlaşma memorandumu imzalanıb. Biznes-forumların hər birində 400-dən çox iş adamının iştirak etməsi özəl sektorun əməkdaşlığın genişləndirilməsinə göstərdiyi maraqdan xəbər verir. Səfər zamanı həmçinin, Azərbaycan nümayəndə heyəti bir sıra istehsal müəssisələri və İranın Qərbi Azərbaycan vilayəti şirkətlərinin istehsal etdiyi məhsulların nümayiş etdirildiyi sərgi ilə tanış olub.
İranın Ərdəbil və Qərbi Azərbaycan vilayətləri ilə əməkdaşlıq imkanlarından danışan Şahin Mustafayev Qərbi Azərbaycan vilayəti ilə əlaqələrin əsasının 1992-ci ildə ümummilli lider Heydər Əliyevin Urmiyaya səfəri zamanı qoyulduğunu diqqətə çatdırıb. O zaman Ulu Öndər və hazırkı vali Qurbanəli Səadət Qarabağ Şahtaxtı-Poldəşt körpüsünün açılışında iştirak ediblər. Bildirilib ki, İran regionları ilə kənd təsərrüfatı, qida sənayesi, nəqliyyat, turizm və sair sahələrdə əməkdaşlıq imkanları genişdir. Belə ki, İran şirkətləri Azərbaycanda yaradılan sənaye parklarına və aqroparklara investisiya yatıra bilərlər. İranın Qərbi Azərbaycan vilayəti Naxçıvan Muxtar Respublikası və Türkiyə ilə həmsərhəd olması Naxçıvan Muxtar Respublikası-İran-Türkiyə üçtərəfli əməkdaşlığının inkişafına geniş imkan yaradır. Bildirilib ki, İran tərəfinə Azərbaycan-Türkiyə-Gürcüstan formatında biznes foruma qoşulmaq təklif olunub və ilk belə dördtərəfli tədbirin Naxçıvanda keçirilməsi nəzərdən keçirilir.
Nazir bildirib ki, urmiyalı sahibkarlar Azərbaycanın imkanlarından yararlanmaqla xarici bazarlara çıxa bilər. Həmçinin, Urmiyadakı Maku Azad Ticarət Zonası ilə əməkdaşlıq yaradıla bilər. Neftçala və ya Masallı sənaye zonalarında texnika üçün servis xidmətlərinin göstərilməsi sahəsində əməkdaşlıq imkanları mövcuddur. Bundan başqa, Urmiya əyaləti ilə birgə üzüm bağının və kişmiş zavodunun yaradılması, kənd təsərrüfatı məhsullarının birgə istehsalı, o cümlədən alma, şəkər çuğunduru, qarğıdalı, pomidor əkini, xurma konsentratı fabrikinin yaradılması, günəbaxan yağının, balın birgə istehsalı, eləcə də şüşə istehsalı, qablaşdırma sahələrində əlaqələrin qurulması imkanları genişdir. İran tərəfi Azərbaycanın peyklərinin xidmətlərindən istifadə edir və bu sahədə əməkdaşlıq genişləndirilə bilər.
Səfər çərçivəsində İran tərəfi ilə birlikdə Araz çayı üzərində reallaşdırılan “Xudafərin və Qız Qalası” layihəsinin icrası ilə tanış olduğunu diqqətə çatdıran nazir Şahin Mustafayev qeyd edib ki, hələ sovet dövründə bu məsələ uzun müddət müzakirə mövzusu olub və bu istiqamətində xeyli danışıqlar aparılıb. Yalnız Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin siyasi iradəsi və qətiyyəti nəticəsində 2016-cı il 23 fevral tarixində “Azərbaycan Respublikası Hökuməti ilə İran İslam Respublikası Hökuməti arasında Araz çayı üzərində “Xudafərin” və “Qız qalası” hidroqovşaqlarının və su elektrik stansiyalarının tikintisinin davam etdirilməsi, istismarı, energetika və su ehtiyatlarından istifadə sahəsində əməkdaşlıq haqqında Saziş”i imzalanıb. “Xudafərin” və “Qız Qalası”, eləcə də “Ordubad” və “Marazad” sazişləri hər iki tərəfdən qüvvəyə minib. Qeyd edim ki, bu sənədlər İran Parlamenti tərəfindən ən tez ratifikasiya olunmuş sənədlərdəndir.
Ş.Mustafayevin sözlərinə görə, Azərbaycan nümayəndə heyətinin “Xudafərin” və “Qız qalası” layihəsinin icrası ilə tanışlığı da məhz bu əlamətdar tarixə - 23 fevrala təsadüf edir. 2017-ci ilin yanvarında Azərbaycan Prezidenti tərəfindən 36 meqavolt gücündə Ordubad SES-in təməli qoyulub.
“”Xudafərin” və “Qız Qalası” layihəsinin böyük siyasi və iqtisadi əhəmiyyəti var. Bu Azərbaycana layihənin idarəetməsində fəal iştiraka və suvarmaya böyük imkan yaradacaq. Layihə çərçivəsində tikilmiş bəndin hündürlüyü 64 metr, uzunluğu 400 metrdir. Su tutumu 1,6 milyard kubmetrdir. “Xudafərin” və “Qız Qalası” Sazişində hər iki ölkənin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipləri bəyan edilir, BMT qətnamələrinə uyğun olaraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsinin zəruriliyi, hər iki tərəfin su və enerji ehtiyatlarına bərabər hüquqları vurğulanır. İşğal olunmuş ərazilərdə Azərbaycanın suveren hüquqlarını tanıyan bu mühüm Sənədin imzalanması Prezident İlham Əliyevin uğurlu xarici siyasətinin nəticəsi, dövlətimizin beynəlxalq aləmdə yüksək nüfuzunun göstəricisi, İran ilə sürətlə inkişaf edən, dostluq və mehriban qonşuluq prinsiplərinə əsaslanan münasibətlərin təzahürüdür. Bu layihə bir daha göstərir ki, işğalçı Ermənistanın səylərinə baxmayaraq beynəlxalq hüquq və haqq-ədalət Azərbaycanın tərəfindədir. Bu ərazilərin işğal altında olmasına baxmayaraq, Azərbaycan iqtisadi fəaliyyət göstərir. Ermənistanın işğalçı siyasəti heç bir nəticə vermir və bu ərazilər üzərində Azərbaycan öz suveren hüquqlarını həyata keçirir”, - deyə Ş.Mustafayev vurğulayıb.
Nazir Ş.Mustafayev qeyd edib ki, Azərbaycan nümayəndə heyəti layihənin gedişi ilə tanış olarkən erməni vandalizminin, vəhşiliyinin bir daha şahidi olub. Azərbaycanın Xudafərin kəndi ermənilər tərəfindən tamamilə dağıdılıb, evlər yerlə-yeksan edilib, infrastruktur tamamilə məhv edilib. Dəmir yolu xətləri belə erməni acgözlüyünün qurbanı olub, relslər və şpallar sökülərək daşınıb.
Şahin Mustafayev bildirib ki, artıq torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi istiqamətində ən ciddi addımlar atılır. “Xudafərin” və “Qız qalası” layihəsinin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində icrasına başlanılması da bunu bir daha sübut edir. İşğaldan azad edilmiş Cocuq Mərcanlıda Prezident İlham Əliyevin tapşırığı ilə bərpa və geniş quruculuq işlərinə başlanılıb.
“Xudafərin” və “Qız qalası” layihəsi Prezident İlham Əliyevin və İran Prezidenti Həsən Ruhaninin siyasi iradəsinin, ölkələrimiz arasında strateji əməkdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmiş əlaqələrin təzahürüdür. Nazir Şahin Mustafayev vurğulayıb ki, “Xudafərin” və “Qız qalası” layihəsində İran Prezidentinin siyasi dəstəyi, İran Parlamentinin və hökumətinin xüsusi rolu olub və bu baxımdan İran tərəfinə minnətdarlığını bildirib.

AZƏRTAC

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni hərbçiləri 7 min nəfər əhalisi olan, Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Xocalı şəhərinə vəhşicəsinə hücum etdilər, heç kimə aman vermədən dinc sakinləri kütləvi şəkildə məhv etdilər, şəhərə od vurub yandırdılar, ağlasığmaz qəddarlıqlar, amansız qırğınlar törətdilər. İyirminci yüzilliyin ən qəddar və amansız cinayətlərindən biri olan Xocalı faciəsi bəşər tarixində analoqu olmayan dəhşətli soyqırımı idi. Erməni cəlladları tərəfindən törədilən Xocalı soyqırımı bəşər övladına qarşı, azəri türklərinə qarşı ağıla gətiriləsi mümkün olmayan ən qanlı cinayət aksiyası idi. XX əsrin ən dəhşətli faciələrindən hesab olunan Xatın, Xirosima, Naqasaki, Sonqmi kimi insan fəlakətləri və kütləvi insan qırğınları sırasına 1992-ci il fevralın 26-da törədilmiş Xocalı soyqırımı da əlavə edildi. 

Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının qan yaddaşına həkk olan acı bir kədər, dərin bir üzüntüdür. Xocalı faciəsini Azərbaycan xalqının qan yaddaşı olduğunu dəfələrlə bəyan edən ümummilli lider Heydər Əliyev hadisələrə beynəlxalq müstəvidə əsl hüquqi-siyasi qiymət verilməsinin zəruriliyini vurğulamış, Xocalı soyqırımının dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasına xüsusi səy göstərmişdir. Xocalı faciəsinin xalqımız üçün dərin kədər və böyük dərd olmasını deməklə yanaşı, eyni zamanda xalqımızın bu kədər içərisində özünün azadlıq və müstəqillik uğrunda qətiyyətli mübarizə yolunun möhkəm və uğurlu sonluğunu da göstərmişdir.

1992-ci il fevral ayının 25-dən 26-na keçən gecə azğınlaşmış erməni silahlı cəlladları keçmiş SSRİ-yə məxsus olan o dövrdə Xankəndidə yerləşən və tərkibi erməni zabitlərindən və proporşiklərindən ibarət olan 366-cı motoatıcı alayının iştirakı ilə 7 min nəfər əhalisi olan Xocalı şəhərinə 5 istiqamətdən güclü hücum etdilər və dəhşətli cinayət aktı törətdilər. Vəhşiləşmiş erməni cinayətkarları şəhəri yerlə-yeksan etdilər, yüzlərlə köməksiz və günahsız insanı amansızcasına qətlə yetirdilər, uşaqlara, qocalara, xəstələrə, hamilə qadınlara belə aman vermədilər, dinc mülki əhalini ucdantutma qırdılar, şəhəri yandırdılar. Ermənilər öz alçaq və yaramaz hərəkətləri və qanlı cinayətləri ilə bəşər tarixində növbəti cinayət aksiyasını —Xocalı soyqırımını törətdilər. Xocalı müsibəti ermənilərin Azərbaycan xalqına qarşı törətdiyi genosiddir —soyqırımıdır. Cinayətkar erməni hərbi quldurlarının vəhşiliyi nəticəsində 613 nəfər Xocalı sakini qətl edildi, 1275 nəfər əsir götürüldü, 1000-dən artıq sakin yaralandı və şikəst oldu. Qətl edilənlərin 106 nəfəri qadın, 63 nəfəri isə azyaşlı uşaqlar, 70 nəfəri qocalar idi. Şikəst olanların 76 nəfəri yetkinlik yaşına çatmamış oğlanlar və qızlar idi.
Ermənilərin törətdiyi bu cinayətdə 56 nəfər xüsusi qəddarlıqla və amansızlıqla öldürülmüş, diri-diri yandırılmış, başlarının dərisi soyulmuş, başları kəsilmiş, gözləri çıxarılmış, hamilə qadınların qarınları süngü ilə deşik-deşik edilmişdir. Meyitlər üzərində dilə gətiriləsi mümkün olmayan təhqiramiz həqarətlər edilmişdir. Bu qeyri-insani əməllər XX əsrin sonunda dünyanın gözü qarşısında özünü dünyaya “mədəni” və “məzlum” xalq kimi tanıtmağa çalışan erməni vandalları tərəfindən törədilmişdir.
Ulu öndər hər il Xocalı soyqırımının ildönümü ilə bağlı keçirilən tədbirlərdə çıxışlar etmiş və bu çıxışlarında hər hansı bir faciənin Azərbaycan xalqının iradəsini qıra bilmədiyini bildirmişdir. Hələ 1995-ci ildə Xocalı soyqırımının 3-cü ildönümü zamanı Heydər Əliyev demişdir: “...Biz kədər içindəyik, qəm içindəyik, üç ildir ki, qəm-dərd çəkirik. Xocalı faciəsinin nə qədər dəhşətli faciə olduğunu və Azərbaycan xalqına nə qədər böyük zərbə vurduğunu bir daha dərk edirik... Xalqımız çoxəsrlik tarixində belə bəlalardan çox keçibdir. Ancaq heç vaxt başımızı aşağı salmamalıyıq.., gücümüzü toplamalıyıq. Azərbaycan xalqının haqq işi qələbə çalacaq. Azərbaycan xalqı bütün ərazisinin sahibi olacaq, müstəqilliyini bərqərar edəcək...”.
Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamında deyilir: “Xocalı faciəsini törətməklə Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzün miqyasını daha da genişləndirən və Dağlıq Qarabağın hüdudlarından kənara çıxaraq Laçın, Kəlbəcər, Ağdam, Cəbrayıl, Füzuli, Qubadlı, Zəngilan rayonlarını işğal edən Ermənistanın apardığı etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində 20 min soydaşımızın həyatına son qoyulmuş, 50 mindən çox insan yaralanmış və əlil olmuş, torpaqlarımızın 20 faizi işğala məruz qalmışdır”.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Administrasiyasının rəhbərinin sərəncamı ilə “Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümünün keçirilməsinə dair tədbirlər planı” tərtib edilib. Bu tədbirlər planı Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümü haqqında” 2017-ci il 24 yanvar tarixli sərəncamının icrasını təmin etmək məqsədilə hazırlanıb. Tədbirlər planında Bakının Xətai rayonunda və digər rayon mərkəzlərində Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsinə ucaldılmış abidənin önündə əklil qoyulması mərasiminin keçirilməsi, bu soyqırımı ilə bağlı xarici və yerli kütləvi informasiya vasitələrində materialların əks etdirilməsi, idarə və müəssisələrdə tədbirlərin keçirilməsi, ali və orta təhsil məktəblərində dərslərin keçirilməsi, həmin gün saat 17:00-da Xocalı soyqırımı qurbanlarının xatirəsinin 1 dəqiqəlik sükutla yad edilməsi, respublikanın şəhər və rayonlarında, kənd və qəsəbələrində Azərbaycanın dövlət bayrağının endirilməsi nəzərdə tutulmuşdur.
Bütünlükdə Azərbaycan xalqının məhvinə yönəldilmiş Xocalı müsibəti erməni millətçilərinin məqsədyönlü soyqırımı siyasətinin davamıdır. Etnik təmizləmə siyasəti aparan erməni millətçi-şovinistləri zaman-zaman Azərbaycan xalqına qarşı amansız olmuş, dəhşətli qırğınlar törədərək bu torpaqları ələ keçirməyə çalışmış, “böyük Ermənistan” yaratmağa ciddi cəhdlər etmişlər. Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıları tamamilə və zorakılıqla didərgin salandan sonra Azərbaycan torpaqlarının işğalına başlayan ermənilər ərazimizin 20 faizini zəbt etdilər, 1 milyon 200 mindən çox həmyerlimizi məcburi qaçqına, köçkünə və didərginə çevirdilər.
Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, dahi öndər Heydər Əliyevin dediyi kimi, dünya xalqlarının tarixinə, insanlığın tarixinə kütləvi terror aktı kimi daxil olan Xocalı soyqırımı “təkcə Azərbaycan xalqına deyil, bütün insanlığa qarşı cinayətdir və bəşər tarixində qara ləkə kimi qalacaqdır”. Faciənin onuncu ildönümü ilə əlaqədar Azərbaycan xalqına müraciətində ulu öndər Heydər Əliyev demişdi: “Xocalı faciəsi iki yüz ilə yaxın bir müddətdə erməni şovinist-millətçiləri tərəfindən azərbaycanlılara qarşı müntəzəm olaraq həyata keçirilən etnik təmizləmə və soyqırım siyasətinin davamıdır və ən qanlı səhifəsidir”. Xocalı soyqırımı təcavüzkar erməni başkəsənlərinin və erməni millətçi şovinistlərinin Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdikləri növbəti qanlı aksiyası olmaqla etnik təmizləmə siyasətinin növbəti cinayəti idi.
26 fevral günü XX əsrin ən böyük insan faciələrindən biri oldu. Azərbaycanın Milli Məclisinin qərarı ilə 26 fevral Xocalı soyqırımı (genosidi) və Milli Matəm Günü elan olunmuşdur. Respublika prezidenti Heydər Əliyevin sərəncamına əsasən hər il fevralın 26-da saat 17:00-da Xocalı qurbanlarının əbədi xatirəsi ölkəmizin ərazisində dərin üzüntü və sükut dəqiqəsi ilə qeyd edilir. Azərbaycan xalqı hər ilin bu gününü dərin hüzn və kədər içində keçirir, günahsız şəhidlərimizin ruhu və xatirəsi hörmət və ehtiramla yad edilir.
Xocalı soyqırımına doğru gedən yolun mürəkkəb siyasi, hərbi və sosial-iqtisadi kökləri və səbəbləri vardır. Aparılan tədqiqatların və mövcud tarixi ədəbiyyatın araşdırılması nəticəsində məlum olmuşdur ki, erməni hərbçiləri müxtəlif yollarla keçmiş sovet ordusunun hərbi texnikasını və silahını ələ keçirmiş və Xocalı qətliamı ərəfəsində xeyli hərbi sursata sahib ola bilmişdir. Məlumdur ki, SSRİ-nin süqutundan sonra Xankəndidə yerləşən 366-cı motoatıcı alayının hərbi texnikası hələ də qalırdı. Bunu da ermənilər bilirdilər. Erməni siyasətçiləri əvvəlcədən hərbi silahlarını və həm də həmin silahların “dilini” bilən rus hərbçilərini ya pulla, ya rüşvətlə, ya oğurlamaq yolu ilə və ya da müxtəlif hiylələrlə ələ alırdılar. 366-cı alayın 13-cü və 53-cü hərbi qulluqçularının ermənilərlə bir milyon manatlıq alver etmələri barədə faktlar vardır. Bundan başqa, ermənilər 1990-1992-ci illərdə Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin silah anbarına bir neçə dəfə hücum etmiş və çoxlu silah ələ keçirmişdilər. Deyilənlərdən əlavə, erməni hərbçiləri ilə sovet-rus hərbçiləri arasında silah alveri ilə razılaşmaları da olmuşdur. Bu barədə xeyli faktlar vardır.
1991-ci ilin axırlarında Ermənistan ilə Rusiya Federasiyası arasında “Dostluq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik haqqında müqavilə” imzalandı. Müqavilədən sonra ermənilərə çoxlu silahın ötürülməsinə beynəlxalq ictimaiyyət göz yumdu və bundan istifadə edən erməni millətçi-şovinistləri daha da azğınlaşdılar və intensiv hücumlarını gücləndirdilər. Ermənilərin müasir silahlarla silahlandırılması bölgədə qüvvələr nisbətini kəskin şəkildə dəyişdirdi və erməni-rus hərbçilərinin güc potensialını xeyli artırdı. 1991-ci ilin sonu- 1992-ci ilin əvvəllərində isə Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrində özünümüdafiə taborları yaranırdı. Belə taborların isə lazımi döyüş qabiliyyəti və təcrübəsi yox idi. Azərbaycanda güclü ordu və vahid komandanlığın olmaması ağır və faciəli nəticələrə səbəb oldu. Ayrı-ayrı könüllü hərbi birləşmələrimiz isə düşmənin hərbi texnika ilə güclü hücumlarına duruş gətirə bilmir, cəbhə bölgələrində ağır məğlubiyyətlərə uğrayır və bir-birinin ardınca kəndlərimiz və strateji məntəqələrimiz ermənilər tərəfindən işğal olunurdu. 1991-ci ilin oktyabrından 1992-ci ilin yanvarınadək Xocalı rayonunun Cəmilli, Meşəli kəndləri, Xankəndi şəhərinin Kərkicahan qəsəbəsi, Ağdam rayonunun Qərvənt kəndi, Xocavənd rayonunun Xocavənd və Tuğ kəndləri, keçmiş Hadrut rayonunun Axullu, Salakətin kəndləri, Goranboy rayonunun Ballıqaya və Başqışlaq kəndləri ermənilər tərəfindən işğal edilmiş, yandırılmış və məhv edilmişdi. 1992-ci il yanvarın 25-26-da uğursuz Daşaltı əməliyyatı göstərdi ki, Azərbaycan ordusunda vahid komandanlıq yoxdur, hətta xainlər də vardır, bəzi daxili satqınlar düşmən tərəfə informasiyalar ötürür.
Erməni hərbçiləri 366-cı alayın nəzdində “Klukin erməni cəbhəsi” adlı rota yaratmışdılar. “Klukin erməni cəbhəsi”nə quldur, cani Xaçik Vartanyan rəhbərlik edirdi. Bu rotanın özəyini Livan, ABŞ, Kanada, İran, İsveç və Hollandiyadakı erməni icmaları təşkil edirdi. Onların beyninə zəhərli təbliğat yeridərək “böyük Ermənistan” xəritəsini həyata keçirməyə çalışırdılar. Deyilənlərdən əlavə, uydurma Qarabağ problemi yaranan gündən erməni təbliğatçıları hələ 1988-ci ilin fevralından təşkilatlanmağa başlayan gənc qızlardan ibarət “Şuşanik” adlı erməni şovinist ruhlu snayperçilər dəstəsi də yaradılmağa başlandı və onlar 366-cı alayın tərkibində yerləşdirildi. Onların düşüncələrinə və beyninə türk düşmənçiliyi hopdurulmuşdur. İnsan idrakından uzaq olan bu qatillər Livandan gətirilmiş muzdlu döyüşçülər idi. Xocalı soyqırımını araşdırarkən məlum olmuşdur ki, erməni hərbçilərinə beynəlxalq erməni lobbisi tərəfindən xeyli vəsait və hərbi sursat verilmişdi. Xocalı soyqırımında ASALA və “Haydad” terrorçu təşkilatları da fəal iştirak etmiş və amansız qırğınlar törətmişlər.
Erməni silahlı qüvvələri Azərbaycanda düşmənə qarşı müqavimət göstərə bilən güclü ordunun olmadığını bilərək çox böyük sürətlə torpaqlarımızı, kəndlərimizi və strateji əhəmiyyətli məntəqələri işğal edir, Xocalıya doğru lap yaxınlaşmışdılar. Xocalı faciəsi ərəfəsində ermənilər Qaradağlı, Əmiralar, Umudlu, Malıbəyli və Quşçular kəndlərini mühasirəyə almışdılar. Ermənilər hərbi üstünlüklərindən istifadə edərək Xocalıya doğru sürətlə irəliləyirdilər.
Xocalı şəhəri Dağlıq Qarabağın böyük şəhərlərindən biri, Şuşa şəhərinin strateji məntəqəsi, Xankəndiyə gedən yolun açarı idi. Hərbi və mülki aeroport, Dağlıq Qarabağın hava limanı burada yerləşirdi. Xankəndiyə təyyarə ilə gələnlər Xocalı aeroportunda enməli idi. Xocalı Azərbaycan xalqının qədim yaşayış mərkəzlərindən biri, sivilizasiyaya yüksək maddi-mədəniyyət bəxş etmiş Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin (e.ə. XIV-VIII əsrlər) mərkəzi idi. Xocalı çox böyük strateji əhəmiyyətə malik yaşayış məntəqəsi idi və 1991-ci ildə şəhər statusu almışdı. Son vaxtlardan şəhərdə böyük tikinti-quraşdırma və abadlaşdırma işləri aparılırdı. 7 min əhalisi (digər faktlara görə 9 min əhalisi), 3 min hektardan çox əkin sahəsi, çoxlu məktəbləri və mədəniyyət evləri vardı.
Xocalıya hücum edərkən erməni silahlı qüvvələri bütün istiqamətlərdə şiddətli döyüş əməliyyatları aparırdılar. Bu hücumda erməni hərbçiləri, 366-cı hərbi alayın qüvvələri, 1000-dən artıq silahlı quldur dəstələri, xaricdən gətirilən və pulla ələ alınan muzdlu qatillər, terrorçu təşkilatların dəstələri, Dağlıq Qarabağın erməni bölmələri və bütün Ermənistan silahlı qüvvələri iştirak edirdi.
Ermənilərin Xocalı istiqamətində hücumları intensiv xarakter almasına baxmayaraq, o zamankı Azərbaycan rəhbərliyi heç bir müdafiə və ya hazırlıq tədbirləri görmürdü. Tək Xocalı əhalisi özləri üçün müəyyən müdafiə tədbirləri görürdülər. Belə ki, yerli əhalidən ibarət könüllü və özünümüdafiə dəstələri yaradılırdı. Tofiq Hüseynovun komandanlığı ilə 100 nəfərdən ibarət qeyrətli gənclər müxtəlif yerlərdə müdafiə istehkamlarında qərar tutmuşdular. Bundan başqa, 60 nəfərdən ibarət polis bölməsi (rəis Sabir Məmmədov) yaradıldı. Xalqımızın qeyrətli oğlu, polis mayoru Əlif Hacıyevin rəhbərliyi ilə yaradılan 29 nəfərdən ibarət kiçik bir dəstə erməni hərbçilərinə lazımi və tutarlı zərbələr endirirdi. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, Əlif Hacıyev Xocalı hava limanının komendantı təyin ediləndən sonra (1990, noyabr) ermənilərə hava yolu ilə silah daşınması qeyri-mümkün oldu. Əlif Hacıyev erməni quldurlarının hücumlarına da əsas hədəf idi. Ancaq Əlif Hacıyev sözün əsl mənasında xalqımızın vicdanlı və qəhrəman övladı idi, son nəfəsinə qədər yağı düşmənlə igid və cəsur bir insan kimi döyüşdü və qəhrəmancasına həlak oldu.
Erməni hərbçiləri və erməni işbazları Xocalıya qarşı hücuma hazırlaşarkən özlərindən əlavə beynəlxalq aləmdə tanınan quldur terrorçu dəstələrdən də geniş istifadə etmişdilər. Ermənilər Fransada, Vyanada, Suriyada, Livanda, Rusiyada və başqa yerlərdə fəaliyyət göstərən terrorçuları və muzdlu qatilləri döyüşlərə cəlb etmişdilər ki, onlar da qanlı əməlləri ilə xocalılılara qarşı qanlı cinayətlər törətmişlər.
Xocalıya hücum ərəfəsində ermənilər ordu, texnika, müasir silah və canlı qüvvə cəhətdən xeyli üstünlüyə malik idilər. Eyni zamanda erməni hərbçiləri çox yaxşı bilirdilər ki, ayrı-ayrı Azərbaycan könüllü özünümüdafiə birləşmələri düşmənə müqavimət göstərmək imkanında deyil. Hərbi-texniki üstünlüklərinə arxayın olan ermənilər 1992-ci il fevralın 12-də, 13-də və 19-da Xocalıya hücumlar etdilər. Kim bilir, bəlkə də bu hücumlar kəşfiyyat xarakterli idi. Çünki bəşər tarixində çox vaxt böyük və güclü hücumlar ərəfəsində ilk kəşfiyyat xarakterli hücumlar olmuşdu. Qarşı tərəfin hərbi cəhətdən zəif olduğunu bilən düşmən 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə çox böyük hərbi qüvvə ilə, müasir silahlarla, tanklarla–güclü döyüş texnikası ilə bütün istiqamətlərdə Xocalı şəhərinə hücum etdi.
Yeri gəlmişkən, bir mühüm məsələni qeyd etmək lazımdır: tarixçi alimlərin son tədqiqatlarından aydın olmuşdur ki, ermənilərlə əlbir olan, düşmən hərbçilərinə hər vasitə ilə kömək edən, Xocalı faciəsinin ən fəal və əsas icraçısı olan, 366 motoatıcı alayın komandiri polkovnik Zaviqarova 1992-ci il fevralın 24-də general-mayor rütbəsi verilmişdi. Zaviqarov əslində rus zabitinin şərəf və ləyaqətini tapdalamış, erməniləri silahla təmin və təchiz etmiş, digər tərəfdən isə alayın əsgərləri qarşısında antiazərbaycan ruhlu çıxışlar edərək erməni hərbçilərini milli, dini hücumlara təhrik etmişdir. Bu baxımdan Zaviqarovun günahları daha böyükdür. 366-cı alayın əks-kəşfiyyat şöbəsinin rəisi, Rusiya Federasiyası Baş Kəşfiyyat İdarəsinin polkovniki Vladimir Savelyev Kremlə və Baş Kəşfiyyat İdarəsinə yazdığı məktubda soyqırımda iştirak edən 19 nəfər yüksək rütbəli zabitin və 41 nəfər milliyyətcə erməni olan kiçik rütbəli şəxslərin adlarını göstərmişdir. Ermənilər, hətta Zaviqarova 36 min ABŞ dolları “hədiyyə” vermişdilər. Bunu bilən ordu komandanlığı Zaviqarovu “zabit şərəfinə xəyanət” üstündə ordudan qovulmasını tələb etmişdir.
Tarixi cinayətləri açmağa vicdanı məcbur edən V.Savelyev sonradan mərkəzə verdiyi gizli sənəddə yazırdı: “...Mən bütün bunları yazmaya bilmərəm... Hər şey gözlərim önündə baş verib. İnsanların, uşaqların, hamilə qadınların kəsilmiş bədənlərini unuda bilmirəm... Biz rusların zabit şərəfi görün necə ləkələndi...”. Bəli, bu, soyqırımda iştirak edən komandirlərdən birinin acı etirafı idi.
Xocalı soyqırımı ərəfəsində erməni hərbçiləri dünyanın müxtəlif ölkələrində yaşayan erməni lobbisindən xeyli miqdarda vəsait və hərbi sursat almışdılar. Hətta Roma Papası II İohan 1992-ci il fevralın 4-də Dağlıq Qarabağ özünümüdafiə dəstələrinə və rus qoşun birləşmələrinin generallarına məxfi məktub göndərmişdi. Roma Papası erməni quldurlarına dua edərək bu vuruşmada “Allahdan aldığı gücü” göndərdi. Ruslara isə bu vuruşmanın “dini bir vuruşma” olduğunu xatırladır. Məktubda bildirilirdi ki, imkan olarsa, Dağlıq Qarabağa gələcək və Xocalıda həlak olan erməni qardaşlarının qarşısında baş əyəcək. Göründüyü kimi, dünyanın bir çox təbliğat və təşviqat maşını erməni lobbisinin xeyrinə işləyirdi.
Xocalı soyqırımını ilk dəfə lentə alan cəsur və igid jurnalist Çingiz Mustafayev olmuşdur. Acı göz yaşları ilə faciəli olayı kameraya çəkərkən kamerası da ermənilər tərəfindən “yaralanmışdı”. Çingiz Mustafayev bu qanlı olayı belə xatırlayırdı: “İlk dəfə fevralın 28-də iki hərbi vertolyotun müşayiəti ilə hadisə yerinə gəldik. Havadan gördük ki, bütün bir sahə insan meyitləri ilə doludur. Təyyarəçilər vertolyotu yerə endirməyə qorxurdular. Çünki həmin ərazi artıq ermənilərin nəzarəti altında idi. Buna baxmayaraq, biz vertolyotdan çıxdıq və bu zaman güclü atəşə məruz qaldıq. Bizimlə olan milis əməkdaşları meyitləri vertolyota götürməli idilər ki, onlar qohumlarına verilsin. Gördüyümüz vəziyyətdən şoka düşdük. İki nəfər isə huşunu itirmişdi. Martın 2-də xarici jurnalistlərlə hadisə yerinə gəlmişdik. O zaman meyitlər dəhşətli hala salınmışdı. Bir neçə sutka ərzində onların üzərində təhqiredici hərəkətlər edilmişdi”.
İnsanı dəhşətə gətirən bu açıqlama, soyqırımı ilk dəfə lentə alan Çingiz Mustafayevin fikirləridir. Erməni dəhşətlərindən, vandalizmdən yaxa qurtarmaq üçün üzü Ağdama tərəf qaçan əliyalın əhali vəhşicəsinə güllələrə tuş gəlmişdi. Ahıllara, körpələrə belə aman verilməyib. İnsanları bir-birlərinə bağlayaraq, üzərilərinə neft tökərək yandırıb, uşaqları diri-diri süngüyə keçirib faşistlərin törətdiklərindən betər faciəni bəşəriyyətə “bəxş etdilər”. Qətlə yetirilənlərin cəsədləri üzərində vəhşicəsinə davranaraq dilə gətiriləsi mümkün olmayan əməliyyatlar aparmışlar.
XX yüzilliyin əvvəllərində olduğu kimi, əsrin sonunda da Azərbaycan xalqının başına gətirilən belə qanlı faciələr bir daha onu göstərir ki, erməni cəlladları özlərinin avantürist planlarını və aksiyasını həyata keçirməyə əlverişli bir məqam axtarır və dərhal onu reallaşdırırlar.
Xocalı soyqırımına ümummilli lider Heydər Əliyevin fəal təşəbbüsü və diqqəti sayəsində hüquqi-siyasi qiymət verildi və 1994-cü il fevralın 24-də Milli Məclisdə Xocalı soyqırımı ilə bağlı qərar və bəyanat qəbul edildi və dünya parlamentlərinə, beynəlxalq təşkilatlara göndərildi. Ulu öndərin apardığı uğurlu xarici siyasət diplomatiyası respublika Prezidenti cənab İlham Əliyev tərəfindən çox böyük müvəffəqiyyətlə davam və inkişaf etdirilir və Azərbaycanın xeyrinə bir çox beynəlxalq əhəmiyyətli sənədlərin qəbul edilməsinə nail olundu. Məhz bu uğurlu siyasətin məntiqi davamı kimi, 2005-ci il yanvarın 25-də Avropa Şurasının Parlament Assambleyasının qış sessiyasında Dağlıq Qarabağ üzrə xüsusi məruzəçisi Devid Atkinsonun hazırladığı məruzə əsasında qətnamə qəbul edildi. Həmin qətnamədə Azərbaycan ərazisinin erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi Dağlıq Qarabağ bölgəsinin separatçı qüvvələrin nəzarəti altında olması və bu ərazidə etnik təmizləmələrin aparılması faktları öz əksini tapmışdır. Sənəddə deyilir ki, SSRİ-nin süqutundan sonra Dağlıq Qarabağ erməniləri Azərbaycan ərazisində “dövlət” yaratmaq ideyasına düşmüş, 7 Azərbaycan rayonunu işğal etmişdir. Bu sənəddə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü birmənalı şəkildə müdafiə edildi.
Xocalı soyqırımı Moskvada, Almaniyada, ABŞ-da, Türkiyədə, Ukrayna, Qazaxıstan, Gürcüstan, Küveyt və dünyanın bir çox ölkələrində qeyd olunur. 2005, 2006 və 2007-ci illərin fevral aylarında Türkiyə Böyük Millət Məclisinin xüsusi iclaslarında Xocalı soyqırımı ilə bağlı məsələ geniş müzakirə olunmuşdur. Qardaş Türkiyə parlamentinin üzvləri erməni silahlı dəstələrinin Xocalıda mülki əhaliyə qarşı törətdikləri cinayətləri görünməmiş vəhşilik kimi qiymətləndirmiş, erməni cəlladlarının qanlı əməllərini pisləmişlər. Bunun Azərbaycan xalqına qarşı soyqırım olduğu vurğulanmışdır. 2006-cı il fevralın 24-də Ankarada Türkiyənin ictimai-siyasi xadimlərinin bu ölkədə akkreditə olunmuş diplomatik korpusunun nümayəndələrinin iştirakı ilə Heydər Əliyev Fondunun təşkil etdiyi “Xocalı soyqırımı” sənədli filmi göstərilib. Tədbirdə Fondun prezidenti, UNESCO-nun xoşməramlı səfiri, millət vəkili Mehriban xanım Əliyevanın soyqırımı ilə bağlı dünya ictimaiyyətinə müraciəti səsləndirilib. “Xocalıya ədalət!” kampaniyası sistemli şəkildə müntəzəm olaraq dünya ölkələrində nümayiş etdirilir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin dediyi kimi, son illərdə artıq bütün dünya etiraf edib ki, bizim torpaqlarımız işğalçı Ermənistan tərəfindən zəbt edilib, azərbaycanlılar etnik təmizləməyə məruz qalmışlar. Cənab İlham Əliyev demişdir: “... İnanmaq istəyirəm ki, Ermənistan rəhbərliyi, nəhayət, beynəlxalq hüquq prinsiplərinə riayət edəcək və işğal olunmuş torpaqlardan qoşunlarını öz xoşu ilə çıxaracaq... əks təqdirdə Azərbaycan tam sərbəstdir ki, bütün imkanlardan istifadə etsin və öz doğma torpaqlarını azad etsin”.
2011-ci il yanvarın 14-də Nazirlər Kabinetinin geniş iclasında Prezident İlham Əliyev proqram əhəmiyyətli çıxışında demişdir: “...Biz dəfələrlə bəyan etmişik ki, Dağlıq Qarabağ əzəli Azərbaycan torpağıdır, beynəlxalq birlik tərəfindən Azərbaycan torpağı kimi tanınır, BMT tərəfindən tanınır, bütün beynəlxalq təşkilatlar bizim ərazi bütövlüyümüzə hörmətlə yanaşır”. Möhtərəm Prezidentimizin dediyi kimi, son vaxtlarda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması istiqamətində daha yeni addımlar atılmışdır. Əvvəla, Avropa Parlamenti Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair ədalətli qətnamə qəbul etmiş, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü birmənalı şəkildə təsdiq etmişdir. İkincisi, NATO-nun zirvə görüşündə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyən qətnamə qəbul edilmişdir. Üçüncüsü, 2011-ci ilin yanvarın 13-də Avropa Komissiyasının sədri Avropa İttifaqının mövqeyini bildirmiş və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləmişdir.
Bütün bu mühüm sənədlər bir daha onu göstərir ki, Azərbaycanın mövqeyi ədalətlidir, doğrudur və obyektivdir. Buna görə də dünya birliyi və beynəlxalq təşkilatlar Azərbaycanın haqqını müdafiə edirlər. Ancaq təəssüflər olsun ki, Ermənistan tərəfi bu tarixi reallıqlarla nəinki hesablaşmır, hətta hər gün atəşkəs rejimini pozur, beynəlxalq qanunlara əməl etmir və beynəlxalq təşkilatların qərar-qətnamələrini tanımaq belə istəmir. Prezident İlham Əliyev 2014-cü il yanvarın 9-da demişdir: “Azərbaycan öz tarixi torpağında ikinci erməni dövlətinin yaradılmasına imkan verməyəcəkdir... Ermənistan öz işğalçı qüvvələrini zəbt edilmiş torpaqdan çıxarmalıdır”. Bu sözlər cənab Prezidentimizin çıxışlarında dəfələrlə səslənmişdir.
BMT Baş Məclisinin 9 dekabr 1948-ci il tarixli Soyqırımı Cinayətinin Qarşısının alınması və Cəzalandırılması haqqında Konvensiyasının, 1949-cu il Cenevrə Konvensiyasının, 1954-cü il Cenevrə Konvensiyasının maddələrini kobud şəkildə pozan erməni quldurlarının qanlı cinayətləri və əməlləri nəticəsində Xocalı şəhəri yerlə-yeksan edildi, əhalisi amansızcasına məhv edildi, azərbaycanlılara qarşı soyqırımı siyasəti həyata keçirildi. Beynəlxalq hüquq normalarını kobudcasına pozan erməni quldurlarının əməlləri bəşəri cinayətdir və buna beynəlxalq məhkəmə baxmalıdır.
Bu gün müstəqil Azərbaycan Respublikası dayanıqlı iqtisadiyyata və güclü orduya malikdir. Azərbaycanın iqtisadi inkişaf sürətini dünyanın iri dövlətləri və təşkilatları da açıq şəkildə etiraf edirlər. Azərbaycan Respublikası işğal edilmiş torpaqlarımızın geri qaytarılması üçün lazımi qüvvəyə və hazırlığa malikdir. Azərbaycan tərəfi işğal edilmiş torpaqlarımızı sülh yolu ilə, beynəlxalq müstəvidə azad etmək və Dağlıq Qarabağ problemini ədalətlə həll etmək tərəfdarıdır. Bununla yanaşı, dövlət və xalq hərbi-siyasi yolla torpaqlarımızı işğaldan azad etməyə tam hazırdır. Azərbaycan ordusu bu gün cənab Prezidentimizin, Ali Baş Komandanın əmrinə hazırdır. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri bir daha onu göstərdi ki, Azərbaycan ordusu güclüdür və ərazi bütövlüyümüzü bərpa etmək iqtidarındadır.

Nuru MƏMMƏDOV,
Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan
tarixi kafedrasının professoru.

 

 

 

Bazar, 26 Fevral 2017 12:11

Xocalı soyqırımı unudulmur

Ağlımız kəsəndən ermənilərin Azərbaycan ərazisinə iddiasını eşitdik və onun beynəlxalq hüquq normalarının kobud surətdə pozulması ilə müşahidə edilən ərazimizin 20 faizinin ermənilər tərəfindən işğalının və 1 milyondan çox azərbaycanlının öz qədim ərazilərimizdən zorla, ən qeyri-insani barbarlıq, qəddarlıq və etnik təmizləmələrlə qovulmalarının şahidi olduq.

Ermənilərin azərbaycanlılara qarşı onillikər boyu törətdikləri dəhşətli soyqırım faktlarından sonuncusu Xocalı soyqırımıdır. Bu qətliamın bünövrəsi ermənilərin çar Rusiyası tərəfindən 1813-1828-ci illərdən Azərbaycan ərazisinə kütləvi surətdə köçürülməsindən və SSRİ dövründə siyasi və fiziki üsullarla davam edəndən sonra qoyulub. Ən yeni tarixdə azərbaycanlıların növbəti bu soyqırımı 1992-ci ildə fevralın 25-dən 26-na keçən gecə törədilib. Lakin ermənilər törətdikləri terroru, kütləvi qırğınları, etnik təmizləmələri, azadlıq uğrunda “əzilən, məzlum erməni” xalqının mübarizəsi kimi qələmə verməyə çalışırlar. Buna səbəb isə yazdıqları yalançı tarixlərini bizim qədimdən qədim ərazilərimizə köçürüldüklərindən sonra bütün dünyaya doğru kimi təqdim etməklə bizim torpaqlarımızda mifik “Böyük Ermənistan dövləti”ni yaratmaqdır. Ermənilər öz ideyalarını reallaşdırmaq üçün yaşadıqları ölkələrdə də yerli rəsmi dairələri, siyasi qüvvələri, ictimaiyyəti və digərlərini inandırmaq üçün ali hakimiyyət orqanından tutmuş ən aşağı qurumlaradək nümayəndələrini yerləşdirir, müxtəlif təyinatlı təşkilatları, lobbiləri, diasporları vasitəsilə çoxşaxəli informatik mübarizə aparırlar. Bu təbliğatın fonunda onlar paralel olaraq terroru və soyqırımı həyata keçirir, törətdikləri faşizmi və kütləvi qırğınları, qəddarlıqları, qeyri-insani zorakılıqları isə soyqırımına məruz qoyduqları yerli azərbaycanlıların adına yazır və yayırlar. Onların bu dezinformasiyalarının qarşısını almaq və həqiqəti üzə çıxarmaq torpağımızın azad olunmasında da əsas zəminlərdən biridir. Buna görə də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev biz, azərbaycanlılara informatik hücum göstərişini verib və bu gün informatik hücumun nəticələrini artıq görürük. Bu gün dövlətlər, nüfuzlu beynəlxalq qurumlar ermənilərin Xocalıda törətdikləri soyqırımını tanıyır və ermənilərin qədim ərazilərimizə köçürüldüklərini bilirlər. Bu proses davam edir. Mən Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin kino və televiziya rəssamlıq fakültəsinin bir tələbəsi kimi, qəlbimin dərinliklərində daim qanayan, məni cavab verməyə səsləyən, sağalmaz yara kimi göynəyən Xocalı soyqırımını dünyaya tanıtmaq işində bir addım atmaq istədim.  Xocalı soyqırımının 25-ci ildönümünə həsr etdiyim bu rəsm əsərində həm mətbuatı, həm də rəssamlığı bir araya gətirəcək ideyam əks olunub. Belə ki,  obyektiv yazılar və erməni faşizminin qeyri-insani qəddarlıq və vəhşiliyinin real görüntüsü nəinki azərbaycanlıların, həm də dünyanın digər ölkələrində də ermənilərin törətdikləri soyqırımları yenidən yada salır, hətta bəşəriyyətin yeni nəslini gözləyən təhlükənin qanlı erməni əli ilə törədiləcəyinə diqqət çəkir. İnanıram ki, mənim bu ideyam rəsmin nümayişi zamanı tamaşaçıların duyğularına hakim olacaqdır.

Pərviz HEYDƏR oğlu.

 

 

 

Bazar, 26 Fevral 2017 12:10

Xocalının “Mixaylosu”

Azərbaycanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Xocalı şəhərində erməni silahlı birləşmələri törətdikləri və dünyanı dəhşətə gətirən soyqırımından 25 il ötür.

Azərbaycan xalqı iki əsr ərzində davamlı olaraq erməni millətçi-şovinistlərinin etnik təmizləmə, soyqırım siyasətinə məruz qalmışdır. Ermənilər tərəfindən kütləvi qırğınlarla Azərbaycan xalqı tarixi torpaqlarından qovulmuş, qaçqına, məcburi köçkünə çevrilmişdir. Azərbaycanlıların öz tarixi-etnik torpaqlarından qovulması sovet dövründə də davam etmişdir. 1948-1953-cü illərdə Ermənistandan 150 min azərbaycanlı deportasiya olunmuş, Azərbaycanın Kür-Araz düzənliyində yerləşdirilmişdir. Ermənilər məkrli siyasətlərini davam etdirərək 1960-1966-cı illərdə Kipr, İran, Misir, Suriya və Türkiyə ermənilərinin Ermənistanın (Qərbi Azərbaycan) Kirovakan (Qarakilsə), Əştərək və Eçmiədzin (Üçkilsə) ərazilərində yerləşdirilmiş, 250 mindən çox azərbaycanlı 1988-ci ildə isə öz tarixi torpaqlarından qovulmuş, bununla da Ermənistan monoetnik dövlətə çevrilmişdir.
Azərbaycan tarixinin ən qədim dövrlərindən ta bugünədək, müasir dövrə qədər tarix və mədəniyyət ənənələrini özündə əks etdirən Xocalı, Xankəndi, Əsgəran, Naxçıvanik, Həsənabad və Naraguv, Mehdikənd və Bozdağ tərəfdən əhatə olunan yeganə azərbaycanlı məskəniydi. Dağlıq Qarabağın təyyarələrinin enə bildiyi hava limanı Xocalının yaxınlığında idi. Xocalı Dağlıq Qarabağın Şuşadan sonra Azərbaycanının ikinci böyük şəhəri, Ağdam-Şuşa yolunun açarı idi, ona gorə də ermənilər strateji əhəmiyyətli olan Xocalını mütləq almağı planlaşdırmışdılar. 1988-ci ildə Ermənistandan qovulmuş qaçqın azərbaycanlılar və eləcə də didərgin salınan Axıska türkləri Xocalıda yerləşdirilmişdi. Bundan sonra bu qəsəbə daha da sürətlə inkişaf etməyə başladı. 1988-ci ildə əhalisi 2135 nəfər olan qəsəbənin, 1991-ci ildə sakinlərinin sayı 7 minə yaxın oldu, həmin il Xocalı şəhər statusu almışdı, bu erməniləri daha da hiddətləndirirdi. 1991-ci ilin oktyabr ayında Mardaket rayonunun İmarət-Qərvənd (Kərəmli), Tuğ, Xocavənd, Kərkicahan, Cəmilli, Meşəli, Malıbəyli, Quşçular, Qaradağlı kəndləri erməni-daşnak ordusu tərəfindən yandırılaraq azərbaycanlı əhaliyə divan tutuldu. 1992-ci ilin yanvarında elektrik cərəyanı kəsildi. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə isə erməni-daşnak silahlı qüvvələri və keçmiş sovet 366-cı motoatıcı alayı ilə birlikdə Xocalıya divan tutdu, ən dəhşətli soyqırım törədildi.
Yollar tamam kəsilmiş, Xocalı taleyin ümidinə buraxılmışdı. O vaxt Azərbaycan hökumətindən hərbi yardım və kömək almayan xocalılılar erməni-daşnak hərbi qüvvələrinə mərdliklə müqavimət göstərir, şəhəri çətinliklə də olsa qoruyub saxlayırdılar. Lakin tək qalan Xocalı sakinlərini ermənilər vəhşiliklə, qəddarlıqla və kütləvi surətdə qətlə yetirdi, Ağdam istiqamətində düzlər, dərələr, dağlar günahsız insanların cəsədləri ilə dolmuşdu. Yer-göy qan ağlayırdı. Ermənilər qadınlara və uşaqlara, qocalara və xəstələrə rəhm etmədən hamını güllələyərək süngüdən keçirmişdilər. Xocalı milis serjantı Rafael İmanov o faciəli günləri belə xatırlayır: “Meyitləri yığanda çox dəhşətlər gördük. Naxçıvanikdə Əsgəran yolunda qadınları dərəyə yığıb, corabları ilə ayaqlarını bağlamışlar, kiminin barmaqlarını, kiminin qulaqlarını kəsib, ziynət əşyalarını aparmışdılar. Bələkdəki uşaqları ağzından, gözündən güllələmişdilər”.
Xocalı sakini S.Ələkbərovanın dedikləri: “Aeroportun rəisi Əlif Hacıyev arvad-uşağı meşə yolu ilə Ağdama çatdırmaq istəyirdi. Naxçıvanik tərəfdə mühasirəyə düşdük. Burada gördüyüm faciəni ömrüm boyu unutmaram. İnsan cəsədindən böyük bir təpə yaranmışdı”.
Fevralın ayının 26-da Xocalı uğrunda şəhid olanlardan biri də igidliyinə və mərdliyinə görə “Mixaylo” ləqəbi qazanmış Tofiq Hüseynovdur.
Tofiq Hüseynov 1954-cü ildə aprel ayının 9-da Xocalı şəhərində anadan olmuş, orta məktəbə 1961-1971-ci illərdə burada getmişdir. Ağdam şəhərindəki Kənd Təsərrüfatı Texnikumunu bitirdikdən sonra, 1974-1976-cı illərdə Qazaxıstanın Alma-Ata şəhərində hərbi xidmətdə olmuşdur. Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra Xocalıya qayıtmış, orta məktəbdə hərbi hazırlıq müəllimi işləmişdir. 1991-ci ildə Xocalıda yaradılmış özünümüdafiə taborunun komandiri təyin edilmişdir. Ermənilər Naragux kəndindən Xocalını tez-tez top atəşinə tuturdular. Tofiq bu ərazini müəyyənləşdirib ermənilərin qurğularını məhv edir. Mehdikənd kəndində yerləşən erməni quldurlarının artilleriyası “Alazan” qurğusunu partlatmış, on erməni yaraqlısını əsir götürmüşdü. Bu əməliyyatdan sonra ona mayor rütbəsi verilmişdi. Mixaylonun sonuncu döyüşü Xocalıda 26 fevralda oldu. Bu hadisə törədilən zaman o, Xocalı dinc sakinlərini təhlükəsiz yerə çıxara bilmişdi. Son nəfəsinə, sonuncu gülləsinə qədər vuruşan Tofiq onlarla erməni quldurunu məhv etdi. 1992-ci il “Azadlıq” qəzetində Tofiqin vuruşması haqqında belə yazılır: “Xocalı balası, yerli müdafiə dəstəsinin komandiri Tofiq Hüseynovu fevralın 26-da 366-cı alayın köməyi ilə Xocalını viran qoyan ermənilər Z.Balayanın anadan olduğu Kətik kəndi yaxınlığında Tofiqi üç gün mühasirədə saxlayıblar. Üç gün ermənilərin “təslim ol” əmrini vecinə almayıb. Son gülləsinə qədər vuruşub, axırda qumbara ilə özünü partladıb. Tofiqin meyitini alarkən ermənilərdən biri Ağdam cəbhəçilərinə deyib: “Mən onu tanıyırdım. Bilirdim o necə oğlandır. Onu tutmağa çalışırdıq ki, 10-15 erməniyə dəyişək. Amma o kişi kimi vuruşurdu, kişi kimi də öldü”.
Düşmənlər Tofiqə belə qiymət veriblər. Son anda sonuncu qumbarasını sinəsinə sıxaraq özü ilə bərabər yaxınlığında olan 10 nəfər ermənini də məhv edib. Xocalı faciəsində qardaşları əsir alınmış, sonra biri xilas olmuşdu. Ailəli idi, üç uşağı var. Azərbaycan Respublikası prezidentinin 7 iyul 1992-ci il tarixli 833 saylı fərmanı ilə Hüseynov Tofiq Mirsiyab oğlu ölümündən sonra “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adına layiq görülmüşdür. Bakı şəhərində Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilib.
1992-ci il fevralın 26-da Ermənistan hərbi birləşmələri 7 min əhalisi olan Xocalı şəhərində genosid aktı həyata keçirdi. Ermənistan hərbi birləşmələrinin şəhərə hücumu zamanı burada yalnız 3 minə yaxın insan qalmışdı. Çünki mühasirədə qaldığı 4 aydan artıq zaman ərzində blokadada olduğu üçün əhalinin xeyli hissəsi şəhərdən çıxmaq məcburiyyətində qalmışdı. Xocalı soyqırımı zamanı 613 nəfər ödürüldü, 1000 nəfər müxtəlif yaşlı dinc sakin aldığı güllə yarasından əlil oldu. 106 nəfər qadın, 63 azyaşlı uşaq, 70 qoca öldürüldü. 8 ailə tamamilə məhv edildi, 25 uşaq hər iki valideynini, 130 nəfər valideynlərindən birini itirdi. Faciə baş verən gecə 1275 nəfər dinc sakin girov götürüldü, onların 150-sinin taleyi indi də məlum deyil. Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra bu qanlı faciəyə ilk dəfə olaraq hüquqi-siyasi qiymət verilmişdir. 1994-cü ildə ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan parlamenti 26 fevralı Xocalı soyqırımı günü kimi qəbul etmişdir. Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə fəaliyyət göstərən “Xocalıya ədalət” beynəlxalq kampaniyası çərçivəsində dünya ölkələrində mitinqlər, yürüşlər və tədbirlər təşkil olunmuşdur. O dövrdən başlayaraq dünya azərbaycanlıları və Prezident İlham Əliyev erməni millətçilərinin xalqımıza qarşı törətdikləri cinayətlərin, o cümlədən Xocalı faciəsi haqqında həqiqətlərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması, onun soyqırım kimi tanınması üçün məqsədyönlü və ardıcıl fəaliyyət göstərir. Bu, Xocalı şəhidləri qarşısında bizim vətəndaşlıq və insanlıq borcumuzdur.

Rəqibə MƏMMƏDOVA,
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivinin əməkdaşı.

 

 

 

Bakının hərtərəfli inkişafı XIX əsrin ikinci yarısından, 70-ci illərdən başlayır ki, bu da neft sənayesinin inkişafı ilə bağlıdır. 1859-cu ildə quberniya mərkəzinə çevriləndə Bakının cəmi yeddi minə yaxın əhalisi vardı. Əhalinin sayı isə durmadan artırdı. Gündən-günə böyüyən şəhərdə üfunətdən nəfəs almaq olmurdu. Evlərdə saxlanan mal-qara, qoşqu atlarının çoxalması, bir yandan havanı korlayır, digər tərəfdən isə yoluxucu xəstəliklərin yayılmasına səbəb olurdu. Bunları nəzərə alaraq, 1878-ci ildə ümumi kanalizasiyanın çəkilişinə başlanır.

Bakıda bağ-bağça, yaşıllıq yox dərəcəsində idi. Elə buna görə də, bitki aləmi cəhətindən ən geridə qalmış şəhər hesab edilirdi. Bunun əsas səbəbi isə suyun az, daha doğrusu, olmaması idi.
Bir sözlə, XX əsrin əvvəllərində Abşeron yarımadasında qeyri-sağlam torpaq və iqlim şəraiti mövcud idi, su mənbələri, suvarma sistemləri olmadığından yaşıllıq da az idi. Bakı çirkli, tozlu-torpaqlı, yaşıllığı az, gecələri zülmət içində olan bir şəhər idi. Sovet yazıçısı Maksim Qorki 1892 və 1897-ci illərdə Bakıda olduğu vaxt yazmışdı: “Qarmaqarışıqların içərisində neft buruqları, vışkalar, bir-birinin ardınca düzülmüş paslı borular, boz, yonulmamış daşlardan tikilmiş uzun, alçaq kazarmalar vardır. Evlərin pəncərələrinin qabağında bir dənə də olsun gül-çiçək, evlərin ətrafında az da olsa belə torpaq sahəsi yoxdur, torpaq olmadığından ot da, ağac da, kol da yoxdur.”
Bəli, bir vaxtlar Bakı belə idi...
Şollar-Bakı su kəməri
Bakı əhalisi su sarıdan çox əziyyət çəkirdi. Bələdiyyə idarəsi bu məsələni aradan qaldırmaq üçün 1880-ci ildən tədbirlər görməyə başlamışdı. Əvvəl Bakı ətrafında su mənbələri axtarılır, sonra Şamaxı qəzasında kəşfiyyat işləri aparılır, lakin bütün səylər boşa çıxır. Onu da qeyd edək ki, bu məsələdə ən çox fəallıq göstərən də, ən çox vəsait xərcləyən də Hacı Zeynalabdin Tağıyev idi.
1892-1898-ci illərdə Kür çayından Bakıya su kəməri çəkmək layihəsi hazırlanır, lakin bu layihədə göstərilən kəmər çox baha başa gəldiyinə görə, bələdiyyə idarəsi onu təsdiq etmir. Çıxış yolu kimi, 1893-cü ildə sahildə dəniz suyunu təmizləyən qurğu düzəldilir. Gündə 30.000 vedrə su təmizlənirdi və bu, əhalinin ehtiyacını ödəyə bilmirdi. Eyni zamanda xoşagəlməz qoxu verən bu qırmızımtıl rəngli su adamda ikrah doğururdu. Əhalinin əksəriyyəti quyu suyu işlədirdi, lakin o da təhlükəli idi. Belə ki, aparılan tədqiqatlar göstərirdi ki, şəhərdə olan 800 quyunun ancaq 100-ü bakterioloji və kimyəvi cəhətdən qənaətbəxşdir. 1892-ci ildə şəhəri bürüyən vəba (xolera) xəstəliyi vəziyyətin doğrudan da acınacaqlı olduğunu bir daha sübut etdi.
1898-ci ildə ikinci su təmizləyici qurğu işə düşür və bununla yanaşı, Kür çayından barjlarla su daşınır, vedrəsi yarım qəpiyə satılırdı. Sonralar Volqa çayından da barjlar vasitəsilə su daşımağa başlayırlar. Bu su daha baha, vedrəsi iki qəpiyə idi. Kasıbların yalnız həyətlərindəki quyulardan istifadə etməyə gücü çatırdı ki, bu da müxtəlif xəstəliklərə səbəb olurdu.
Hökumət vaxtaşırı bu quyulara dərman tökdürür, bəzən torpaqla doldurub istifadəsini dayandırsa da, məsələ öz həllini tapmırdı. Həyat mənbəyi olan suya ehtiyac artmaqdaydı...
Hacı Zeynalabdin Tağıyev bu dəfə də məsələyə qarışır. Bu arada daha bir vətənpərvər ziyalımız Həsən bəy Zərdabinin bu sahədəki xidmətini qeyd etmək yerinə düşərdi. O, Bakı Şəhər Dumasının komissiya üzvü kimi fəaliyyət göstərdiyi dövrdə mürtəce qüvvələrin təsiri ilə Zuğulbanın çirkli su mənbələrindən Bakı şəhər əhalisinə içməli su adı ilə çəkilməsi planlaşdırılan kəmərin tikintisinin qarşısını almışdı. O, Bakı şəhərinin su təchizatı məsələləri ilə bağlı çox ciddi aspektlərə toxunur, onun həyata keçirilməsi yolunda əlindən gələni edirdi.
Həsən bəy Kür çayı boyunca yerləşən kəndlərdə əhalinin su təchizatının yaxşılaşdırılması üçün sahillərdə su toplayıcı dambalar tikilməsini, hovuzlar yaradılmasını, kəhriz və artezian quyuların qazılmasını məsləhət bilirdi. İlk dəfə olaraq Mingəçevir kanalının çəkilməsi zərurətini və onun başlanğıc yerini də müəyyən etmişdi.
Həsən bəy eyni zamanda meşələrin su mənbəyi olduğunu qeyd edərək “Bakı quberniyasının Quba qəzasında meşələrin suqoruyucu əhəmiyyətli haqqında” adlı məqaləsində də bu ərazinin meşə zonasında bulaqların çəmən zonasına nisbətən çoxluq təşkil etdiyini göstərirdi.
Beləliklə, 1899-cu ildə H.Z.Tağıyev xarici şirkətlə 25.000 manat həcmində müqavilə imzalayır. Müqavilə əsasında Avropanın bir neçə şəhərinə su kəməri çəkmiş mühəndis Vilyam Lindley Frankfurt Mayndan Bakıya gətizdirilir və ona çeşmə axtarmaq tapşırığı verilir. Lindley Qubanın yaxınlığında, Bakıdan 190 kilometr məsafədə quyu qazdırıb Şollar suyunun mənbəyini kəşf edir, lakin Bələdiyyə İdarəsində həmin su mənbəyinə şübhə ilə baxırlar. Tağıyev isə şübhə edənlərə deyir ki, Şahdağ öz qarı və buzlaqları ilə əbədi olduğu kimi, Şollar çeşməsinin suyu da əbədidir, doğma şəhərin camaatının sudan olan ehtiyacını ödəmək üçün heç nəyimi əsirgəməyəcəm. Elə də edir və bu məsələdə bələdiyyə rəisi Rayevski də ona dəstək olur. 1911-ci ildə tikintisinə başlanılan Bakı-Şollar su kəməri nəhayət, 1916-cı ilin axırlarında hazır olur, 1917-ci ilin yanvarında isə iş sona çatır. Bu münasibətlə Peterburqda yaşayan sabiq bələdiyyə sədri Rayevski Tağıyevə göndərdiyi təbrik teleqramında yazırdı: “Sizin 25 illik zəhmətiniz və xərclədiyiniz pullar hədər getmədi, sizi təbrik edirəm...”
Kür Bakıya gəlir
1969-cu ildə respublikaya rəhbərliyə gələn ulu öndərimiz Heydər Əliyev ölkə həyatının bütün sahələrində geniş islahatlara başladı, eyni zamanda Bakının qədimdən ta bu günədək qalan su probleminin həlli üçün də məqsədli şəkildə tədbirlər görüldü. Paytaxt və onun ətraf qəsəbələrinin içməli suya olan tələbatının ödənilməsi hər şeydən əvvəl, regionda içməyə yararlı su mənbəyinin olmaması ilə bağlı idi. Bunu nəzərə alan ulu öndər Heydər Əliyev bütünlüklə Abşeron yarımadasının su təchizatının ödənilməsi məqsədilə Kür-Bakı su kəmərinin tikintisi ilə bağlı 1970-ci ildə sərəncam imzaladı. Ən qısa vaxtda tikintiyə start verildi və o “ümumxalq tikintisi”nə çevrildi.
Bakı şəhər əhalisinin suya olan tələbatının ödənilməsinə yönəldilmiş bu qərar böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Çünki quraqlıq iqlim şəraitində Bakı əhalisi sudan çox korluq çəkirdi, hər nəfərə normadan az səmərəli 100 litr su düşürdü. Bu isə nəinki yardımçı təsərrüfatları suvarmağa, heç sanitariya-gigiyena qaydalarına əməl etməyə belə kifayət deyildi.
Bakının daha bir iri su hövzəsi olan Ceyranbatan gölünün çox hissəsi təsərrüfat məqsədlərilə, yəni suvarma işləri üçün istifadə olunurdu. Yetmişinci illərdə buraya su təmizləyici xüsusi qurğular qoyuldu, gölün suyu təmizlənərək əhalinin istifadəsinə verildi. Əhalinin su norması 200 litrə çatdırıldı. Məsələ bununla bitmirdi. 1974-1975-ci illərdə böyük çətinliklərlə Bakının böyük kanalizasiya şəbəkəsinin tikintisi də reallaşdı.
1993-cü ildə təkrar hakimiyyətə qayıdan ulu öndər bu məsələlərə yenidən çox ciddi fikir verirdi. Heydər Əliyev ölkənin qarşısında böyük problemlər olmasına baxmayaraq, paytaxtın su təchizatı məsələsini heç vaxt diqqətdən kənarda qoymurdu. Bakıya Kürdən su çəkilişindən təxminən 25 il sonra paytaxt əhalisinin sayı və suya tələbatı artmış, su kəməri sistemi, qurğular köhnəlmiş, suyun keyfiyyətlə verilməsində çatışmazlıqlar yaranmışdı.
Ümummilli liderin tapşırığı ilə 90-cı illərin ortalarında Fövqəladə Hallar Komissiyası bu məsələni nəzarətə götürdü. Bakı şəhəri əhalisinin içməli su təchizatını yaxşılaşdırmaq məqsədilə bir çox tədbirlərin həyata keçirilməsi barədə qərar qəbul edildi. O cümlədən Kür çayının və Ceyranbatan su hövzələrinin mühafizəsi zonası təmin edildi və hər iki su mənbəyinin mühafizə zonalarında olan ticarət, ictimai-iaşə obyektləri və yaşayış evləri kənarlaşdırılmaqla kənd təsərrüfatı məhsullarının becərilməsi və mal-qara saxlanılması qadağan olundu. Eləcə də Kür və Ceyranbatan baş su təmizləyici qurğularının tam hasara alınması, ərazinin abadlaşdırılması təmin edildi.
Ulu öndərin tapşırığı və bilavasitə özünün nəzarəti ilə müqavilələr bağlandı və respublikamıza ümumi dəyəri təxminən 100 milyon dollar həcmində olan su təmizləyici qurğu və avadanlıqlar gətirildi. Bakının su qurğuları yenidən qurulmağa, Bakı əhalisinə təmiz su verilməyə başlanıldı.
Həmin dövrdə Bakı, Sumqayıt şəhərlərinin və Abşeron yarımadasının yaşayış məntəqələrinin içməli su ilə təchizatının yaxşılaşdırılmasını təmin edəcək qurumun yaradılmasına da ehtiyac vardı. Beləliklə, 1995-ci ildə Abşeron Regional Səhmdar Su Cəmiyyəti yaradıldı. “Böyük Bakının su təchizatı sisteminin yenidən qurulması” layihəsinin reallaşdırılması məqsədilə beynəlxalq maliyyə institutlarından su sektoruna güzəştli şərtlərlə kredit ayrılmasına nail olundu. Oğuz-Qəbələ-Bakı su kəmərinin çəkilməsinə başlamaq üçün Heydər Əliyevin tapşırığı ilə Azərbaycan hökuməti Dünya Bankı və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankından kreditin ayrılmasını reallaşdıra bildi.
2002-ci ildə ulu öndər Oğuz-Qəbələ-Bakı su kəmərinin çəkilişi ilə bağlı qərar qəbul etdi, təəssüflər olsun ki, bu işə o, axıradək rəhbərlik edə bilmədi. Onun layiqli davamçısı İlham Əliyev ölkəyə Prezident seçildikdən sonra bu işlərin uğurla başa çatdırılması üçün böyük səy göstərdi.
2004-cü il 11 iyun tarixli “Azərbaycan Respublikasında su təchizatı sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi haqqında” Prezident sərəncamı onun bu sahəyə diqqət və qayğısının təzahürü idi. Sərəncama müvafiq olaraq Abşeron Regional Səhmdar Su Cəmiyyəti “Azərsu” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə çevrildi.
2007-ci il martın 1-də təməli qoyulan Oğuz-Qəbələ-Bakı su kəmərinin çəkilişi 2010-cu ilin dekabrında yekunlaşdı. Bu gün həmin kəmər vasitəsilə Bakıya 262,5 kilometr məsafədən saniyədə 4 kubmetr yüksək keyfiyyətli su ötürülür.
“Azərsu” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin Təxirəsalınmaz Tədbirlər Proqramına uyğun olaraq, bölgələrimizdə də içməli su çatışmazlığı müşahidə olunan kənd və qəsəbələrdə işlər davam etdirilir.
İlham Əliyevin respublikanın şəhər və kəndlərinin 24 saat fasiləsiz və keyfiyyətli içməli su ilə təmin edilməsi barədə tapşırıqlarına uyğun olaraq, bu istiqamətdə bölgələrdə genişmiqyaslı işlər həyata keçirilir.
Əhalinin fasiləsiz və yüksək keyfiyyətli su ilə təmin olunması istiqamətində “Azərsu” ASC-nin gördüyü işlər böyük əhəmiyyət kəsb edir. Yaxın bir neçə il ərzində əhaliyə 24 saat fasiləsiz təmiz içməli su verilməsini özünə hədəf seçən qurum Bakının əsrlərdən bəri mövcud olan su təchizatı probleminin həlli üçün məqsədyönlü şəkildə fəaliyyətini uğurla davam etdirir.

Nurəngiz ADİLQIZI,
“Respublika”.

 

 

 

1 -dən səhifə 1116